श्रावण शुक्ल पक्षको पञ्चमी अर्थात् नाग पञ्चमी आज देशभर धार्मिक श्रद्धा र परम्पराअनुसार मनाइँदैछ। यस दिन नागदेवताको पूजा–आराधना गरेमा नागदेवता प्रसन्न भई घरपरिवारको रक्षा गर्ने धार्मिक तथा सांस्कृतिक जनविश्वास छ।
वैदिक परम्परामा नाग पञ्चमीलाई सर्प तथा अन्य सरीसृपप्रति सम्मान प्रकट गर्ने पर्वका रूपमा लिइन्छ। यस दिन नागका प्रतिमा, चित्र वा नागको प्रतीकमा दूध, मिठाई, फूल, दूबो तथा धान भुटेर तयार पारिएको लाभा चढाएर पूजा गर्ने चलन छ।
१२ नागको पूजा गर्ने परम्परा
धार्मिक मान्यताअनुसार नाग पञ्चमीका दिन विभिन्न नागदेवताको पूजा गरिन्छ। अनन्त, वासुकी, शेष, पद्म, कम्बल, कर्कोटक, अश्वतरा, धृतराष्ट्र, शङ्खपाल, कालिय, तक्षक र पिङ्गललाई प्रमुख नागका रूपमा स्मरण गर्ने परम्परा छ।
नाग पञ्चमीले नेपाली समाजको धार्मिक तथा सांस्कृतिक विविधतालाई अझ समृद्ध बनाएको छ। विशेषगरी प्रकृति र जीवजन्तुप्रतिको सम्मान तथा सहअस्तित्वको सन्देशसमेत यस पर्वले दिने गर्दछ।
घरको मूलढोकामा नागको चित्र टाँस्ने चलन
नाग पञ्चमीका दिन ब्राह्मण तथा पुरोहितहरू नागको चित्र लिएर जजमानको घरमा पुग्ने परम्परा पनि छ। उनीहरूले गाईको गोबर, दूबो आदिको प्रयोग गरी घरको मूलढोका वा मूलखाँबोमा नागको चित्र टाँस्ने गर्दछन्।
यसरी टाँसिएको नागको चित्रले वर्षभरि घरपरिवारलाई विभिन्न विपत्ति तथा अनिष्टबाट रक्षा गर्ने धार्मिक विश्वास छ। नागको चित्र टाँस्न आउने पुरोहितलाई जजमानले आफ्नो सामर्थ्यअनुसार दक्षिणा, नैवेद्य तथा भोजन गराउने चलनसमेत रहेको छ।
महाभारतसँग जोडिएको नाग पञ्चमीको प्रसङ्ग
नाग पञ्चमीको धार्मिक कथालाई महाभारतकालीन घटनासँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ। कथाअनुसार राजा परीक्षितलाई तक्षक नागले डसेपछि उनको मृत्यु भयो। त्यसपछि उनका छोरा जनमेजयले बुवाको मृत्युको बदला लिन संसारका सम्पूर्ण सर्पलाई नष्ट गर्ने उद्देश्यले सर्पसत्र नामक महायज्ञ सुरु गरे।
यज्ञको हवनकुण्डमा प्रज्वलित शक्तिशाली अग्निमा असंख्य सर्पहरू होमिन थाले। तक्षक भने देवराज इन्द्रको शरणमा पुगेका थिए। यज्ञको प्रभाव बढ्दै गएपछि तक्षक इन्द्रसहित यज्ञस्थलतर्फ आकर्षित हुन थाले।
त्यस क्रममा ऋषि आस्तिकले जनमेजयसँग यज्ञ रोक्न आग्रह गरे। आस्तिकको आग्रह स्वीकार गर्दै जनमेजयले यज्ञ स्थगित गरेपछि सर्पहरूको विनाश रोकिएको धार्मिक कथा पाइन्छ। यही घटनासँग नाग पञ्चमीको सम्बन्ध जोडेर विभिन्न धार्मिक परम्परा प्रचलित रहेको बताइन्छ।
नाग स्तोत्र पाठ गर्ने परम्परा
नाग पञ्चमीका दिन नागदेवताको पूजा गर्दै श्री नाग स्तोत्र पाठ गर्ने चलन पनि छ। धार्मिक विश्वासअनुसार नागदेवताको स्मरण तथा स्तोत्र पाठ गर्दा घरमा अग्नि, विद्युत् तथा अन्य अनिष्टबाट सुरक्षा प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ।
पूजाका क्रममा नागदेवताको प्रतिमा, काठमा कुँदिएको नागको आकृति वा नागको चित्र प्रयोग गर्ने गरिन्छ। वास्तविक सर्पलाई अगाडि राखेर पूजा गर्नु जोखिमपूर्ण हुने भएकाले प्रतीकात्मक रूपमा नागको चित्र वा प्रतिमामा पूजा गर्ने परम्परा रहेको छ।
नाग पञ्चमीले धार्मिक आस्था मात्र नभई सर्प तथा अन्य सरीसृपप्रति संरक्षण, सम्मान र सहअस्तित्वको भावना समेत प्रवर्द्धन गर्ने पर्वका रूपमा नेपाली समाजमा आफ्नो विशेष महत्व राख्दै आएको छ।
