मधेश प्रदेशका दुई ऐतिहासिक औद्योगिक प्रतिष्ठान जनकपुर चुरोट कारखाना लिमिटेड र वीरगञ्ज चिनी कारखाना पुनः सञ्चालनमा ल्याउने विषयले फेरि राष्ट्रिय बहसको केन्द्रमा स्थान पाएको छ । नेपालका लागि रुसी महासंघका आवासीय राजदूत एलेक्सी भ्लादिमिरोविच सुरोभत्सेभले यी उद्योगहरूको पुनर्जीवनमा सहयोग गर्न रुस तयार रहेको संकेत दिएपछि लामो समयदेखि बन्द अवस्थामा रहेका उद्योगहरूलाई पुनः चलाउने सम्भावनाप्रति आशा जागेको छ । यद्यपि, केवल विदेशी सहयोगको प्रतिबद्धताले मात्र उद्योग पुनर्जीवित हुँदैनन्, यसका लागि स्पष्ट नीति, व्यावसायिक दृष्टिकोण, बजार विश्लेषण र राजनीतिक इच्छाशक्ति आवश्यक हुन्छ ।
नेपालमा औद्योगिकीकरणको इतिहास हेर्दा रुसी सहयोगले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको देखिन्छ । वीरगञ्ज चिनी कारखाना र जनकपुर चुरोट कारखाना त्यसका प्रमुख उदाहरण हुन् । यी उद्योगहरू केवल उत्पादन केन्द्रमात्र थिएनन्, बरू हजारौं परिवारको जीविकोपार्जन, स्थानीय अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड र औद्योगिक विकासका प्रतीक थिए । एक समय जनकपुर चुरोट कारखानामा करिब तीन हजार कर्मचारी कार्यरत थिए भने वीरगञ्ज चिनी कारखानाले हजारौं उखु किसानको उत्पादनलाई बजार उपलब्ध गराएको थियो । आज ती उद्योगहरू बन्द हुनु केवल आर्थिक क्षति मात्र होइन, राज्यको औद्योगिक असफलताको प्रतीक बनेको छ ।
यी उद्योगहरू बन्द हुनुका कारणहरू पनि बहुआयामिक छन् । राजनीतिक हस्तक्षेप, कमजोर व्यवस्थापन, कर्मचारी संरचनाको असन्तुलन, प्रविधिको आधुनिकीकरणमा कमी, बजार प्रतिस्पर्धामा पिछडिनु तथा भ्रष्टाचारजस्ता कारणहरूले सरकारी स्वामित्वका धेरै उद्योगहरू संकटमा परे । जनकपुर चुरोट कारखानाको हकमा स्वास्थ्य चेतना वृद्धि र तम्बाकुजन्य पदार्थविरुद्धको विश्वव्यापी अभियानले पनि यसको बजारमा प्रभाव पारेको थियो । त्यस्तै, वीरगञ्ज चिनी कारखाना निजी क्षेत्रका आधुनिक चिनी उद्योगहरूसँग प्रतिस्पर्धा गर्न नसक्दा क्रमशः कमजोर बन्दै गयो ।
आजको सन्दर्भमा यी उद्योग पुनः सञ्चालनको चर्चा हुनु सकारात्मक संकेत हो । नेपालले लामो समयदेखि आयातमुखी अर्थतन्त्रको समस्या भोगिरहेको छ । उत्पादन क्षेत्र कमजोर हुँदा व्यापार घाटा निरन्तर बढिरहेको छ । यस्तो अवस्थामा बन्द उद्योगहरू पुनर्जीवित गर्न सकिए रोजगार सिर्जना, स्थानीय उत्पादन वृद्धि तथा क्षेत्रीय आर्थिक गतिविधि विस्तारमा महत्वपूर्ण योगदान पुग्न सक्छ । विशेष गरी मधेश प्रदेशजस्तो जनसंख्या र कृषि उत्पादनको दृष्टिले महत्वपूर्ण क्षेत्रका लागि यो अवसर अझ बढी अर्थपूर्ण हुन सक्छ ।
के यी उद्योगहरू पुरानै स्वरूपमा पुनः सञ्चालन गर्न सम्भव छ ? यसको उत्तर सहज छैन । वीरगञ्ज चिनी कारखानाको सन्दर्भमा उखु खेतीको अवस्था, किसानसँगको सम्बन्ध, उत्पादन लागत, बजार मूल्य र आधुनिक प्रविधिको प्रयोगजस्ता पक्षको गहन अध्ययन आवश्यक छ । यदि पुरानै संरचना र कार्यशैलीमा उद्योग चलाउने प्रयास गरियो भने विगतको असफलता दोहोरिन सक्छ । त्यसैले पुनः सञ्चालनको अवधारणा आधुनिक औद्योगिक व्यवस्थापन, सार्वजनिक–निजी साझेदारी र प्रविधिमैत्री उत्पादन प्रणालीमा आधारित हुनुपर्छ ।
जनकपुर चुरोट कारखानाको विषय अझ जटिल छ । विश्वभर तम्बाकुजन्य वस्तुहरूको प्रयोग घटाउने नीति अपनाइँदै गएको अवस्थामा चुरोट उद्योगलाई पुरानै रूपमा सञ्चालन गर्नु दीर्घकालीन दृष्टिले उपयुक्त नहुन सक्छ । त्यसैले उद्योगको भौतिक पूर्वाधार, जग्गा, भवन र अन्य स्रोतसाधनलाई वैकल्पिक उत्पादन वा औद्योगिक पार्कको रूपमा उपयोग गर्ने सम्भावनासमेत अध्ययन गर्नुपर्छ । केवल भावनात्मक दृष्टिकोणले नभई आर्थिक सम्भावना र भविष्यको बजार आवश्यकताका आधारमा निर्णय गरिनुपर्छ ।
रुसी सहयोगको प्रस्तावलाई पनि यथार्थवादी ढंगले मूल्यांकन गर्न आवश्यक छ । रुसले सहयोग गर्न इच्छुक रहेको संकेत सकारात्मक भए पनि नेपाल सरकारले स्पष्ट योजना, प्राविधिक अध्ययन र लगानीको खाका तयार नगरी केवल राजनीतिक घोषणामा सीमित रह्यो भने परिणाम आउने सम्भावना कम हुन्छ । विगतमा पनि धेरै उद्योग पुनः सञ्चालनका घोषणा भएका थिए, तर कार्यान्वयनको चरणमा पुग्न सकेनन् । त्यसैले अहिलेको पहललाई केवल कूटनीतिक सद्भावको रूपमा होइन, व्यावहारिक औद्योगिक रणनीतिका रूपमा अघि बढाउनुपर्छ ।
यसका साथै कर्मचारी व्यवस्थापन, कानूनी विवाद र सम्पत्ति संरक्षणका विषयलाई प्राथमिकताका साथ समाधान गर्नुपर्नेछ । वीरगञ्ज चिनी कारखानासँग सम्बन्धित केही मुद्दा अझै अदालतमा विचाराधीन छन् । यस्ता समस्याहरू समाधान नगरी उद्योग सञ्चालनको प्रक्रिया अघि बढाउँदा थप जटिलता सिर्जना हुन सक्छ । उद्योग पुनर्जीवनको सफलताको आधार केवल लगानी नभई संस्थागत सुधार पनि हो ।
नेपाल र रुसबीचको कूटनीतिक सम्बन्ध आगामी वर्ष ७० वर्ष पूरा गर्न लागेको सन्दर्भमा यो पहलले द्विपक्षीय सम्बन्धलाई आर्थिक सहकार्यतर्फ विस्तार गर्ने अवसर प्रदान गरेको छ । विगतमा रुसले नेपालको औद्योगिक र पूर्वाधार विकासमा महत्वपूर्ण योगदान गरेको इतिहास छ । यदि नयाँ युगको आवश्यकताअनुसार सहकार्यको नयाँ मोडेल विकास गर्न सकियो भने त्यसले दुवै देशको सम्बन्धलाई थप सुदृढ बनाउन सक्छ ।
जनकपुर चुरोट कारखाना र वीरगञ्ज चिनी कारखानाको पुनर्जीवन केवल दुई उद्योगको पुनः सञ्चालनको विषय होइन । यो नेपालको औद्योगिक पुनर्जागरणको परीक्षण पनि हो । यदि सरकारले भावनात्मक नाराभन्दा माथि उठेर आर्थिक व्यवहार्यता, आधुनिक व्यवस्थापन र दीर्घकालीन रणनीतिलाई प्राथमिकता दियो भने यी उद्योगहरू पुनः आर्थिक गतिविधिका केन्द्र बन्न सक्छन् । अन्यथा, विगतका असफल घोषणाहरूझैँ यो पहल पनि आशाको अर्को अधुरो कथा बन्ने जोखिम रहन्छ ।
-1782475628.jpeg)
-1782475628.jpeg)
