हरेक वर्ष मार्च ८ का दिन विश्वभर अन्तर्राष्ट्रिय नारी दिवस मनाइन्छ । यो दिवस महिलाहरूको अधिकार, समानता, सम्मान र सशक्तीकरणको पक्षमा आवाज उठाउने महत्वपूर्ण अवसर हो । नारी दिवस केवल औपचारिक कार्यक्रम वा शुभकामनामा सीमित हुने दिन मात्र होइन, बरु महिलाले भोगिरहेका समस्या, चुनौती र उपलब्धिहरूको मूल्यांकन गर्ने अवसर पनि हो । नेपालको सन्दर्भमा यो दिवस अझ विशेष अर्थ राख्छ, किनभने यहाँ महिलाहरूले सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक क्षेत्रमा लामो समयदेखि असमानता र विभेदको सामना गर्दै आएका छन् ।
नेपालको इतिहासमा महिलाहरूको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण रहँदै आएको छ । चाहे समाज निर्माण होस्, परिवारको संरक्षण होस् वा राष्ट्रिय आन्दोलनहरू, महिलाहरू सधैं अग्रपंक्तिमा देखिएका छन् । तर विडम्बना के छ भने उनीहरूको योगदानलाई धेरै समयसम्म उचित सम्मान र मान्यता दिइएन । परम्परागत सोच, पितृसत्तात्मक सामाजिक संरचना र शिक्षाको कमीका कारण महिलाहरू धेरै क्षेत्रमा पछाडि पारिएका थिए । यस्तो अवस्थामा अन्तर्राष्ट्रिय नारी दिवसले समानता र अधिकारको सवाललाई पुनः स्मरण गराउने काम गर्दछ ।
नेपालको संविधानले महिलालाई समान अधिकारको सुनिश्चितता दिएको छ । संविधानले महिलाको समानता, सहभागिता र सशक्तिकरणलाई विशेष महत्व दिएको छ । राज्यका विभिन्न निकायहरूमा महिलाको प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्ने व्यवस्था पनि गरिएको छ । स्थानीय तहदेखि संघीय संसदसम्म महिलाको निश्चित प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गरिएको छ । यसले राजनीतिक क्षेत्रमा महिलाको सहभागिता बढाउन महत्वपूर्ण योगदान दिएको छ । आज नेपालमा धेरै महिलाहरू नेतृत्व तहमा पुगेका छन्, जुन सकारात्मक परिवर्तनको संकेत हो ।
यद्यपि कानुनी व्यवस्था भए पनि व्यवहारिक स्तरमा अझै धेरै चुनौतीहरू बाँकी छन् । ग्रामीण क्षेत्रमा अझै पनि बालविवाह, दाइजो प्रथा, घरेलु हिंसा, लैङ्गिक विभेद जस्ता समस्या विद्यमान छन् । धेरै महिलाहरू आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर हुन सकेका छैनन् । शिक्षामा पहुँच बढ्दै गएको भए पनि उच्च शिक्षा र रोजगारीका अवसरहरूमा महिलाको सहभागिता अझै अपेक्षाकृत कम छ । यसले देखाउँछ कि केवल कानुनी व्यवस्था पर्याप्त हुँदैन, सामाजिक चेतना र व्यवहारमा परिवर्तन पनि आवश्यक हुन्छ ।
अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको महिलाको आर्थिक सशक्तीकरण हो । जबसम्म महिलाहरू आर्थिक रूपमा सक्षम हुँदैनन्, तबसम्म उनीहरूको वास्तविक सशक्तीकरण सम्भव हुँदैन । नेपालमा धेरै महिलाहरू कृषि, घरेलु काम र अनौपचारिक क्षेत्रमा संलग्न छन् । तर यी कामहरू प्रायः अदृश्य र कम मूल्याङ्कन गरिएका हुन्छन् । महिलाको श्रमलाई उचित मूल्यांकन गर्ने, उद्यमशीलता प्रवद्र्धन गर्ने र रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्ने नीतिहरू आवश्यक छन् ।
शिक्षा पनि महिलाको सशक्तीकरणको आधार हो । पछिल्लो समय नेपालमा बालिकाहरूको विद्यालय भर्ना दर उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ । तर विद्यालय छोड्ने दर अझै पनि केही क्षेत्रमा उच्च छ । विशेष गरी ग्रामीण तथा गरिब समुदायका बालिकाहरू विभिन्न सामाजिक र आर्थिक कारणले पढाइ छोड्न बाध्य हुन्छन् । त्यसैले शिक्षा क्षेत्रमा लैङ्गिक समानता सुनिश्चित गर्न थप प्रयास आवश्यक छ ।
साथै, महिलाविरुद्ध हुने हिंसा नेपालमा गम्भीर समस्या बनेको छ । घरेलु हिंसा, यौन हिंसा, मानव बेचबिखन जस्ता अपराधहरू अझै पनि समाजमा देखिन्छन् । यस्ता घटनाले महिलाको सम्मान र सुरक्षामा गम्भीर चुनौती उत्पन्न गर्दछ । राज्य, नागरिक समाज र समुदाय सबैले मिलेर यस्ता अपराध विरुद्ध कडा कदम चाल्न आवश्यक छ । कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयन र पीडितलाई न्याय सुनिश्चित गर्नु अत्यन्त जरुरी छ ।
मिडिया र समाजमा महिलाको चित्रण पनि महत्वपूर्ण विषय हो । धेरै समयसम्म महिलालाई कमजोर, आश्रित वा सीमित भूमिकामा देखाइन्थ्यो । तर अहिले परिस्थिति विस्तारै परिवर्तन हुँदैछ । महिलाहरू विज्ञान, प्रविधि, राजनीति, खेलकुद, व्यवसाय लगायत विभिन्न क्षेत्रमा सफल भइरहेका छन् । यस्तो सकारात्मक उदाहरणले नयाँ पुस्तालाई प्रेरणा दिने काम गर्छ ।
नेपालमा नारी दिवस मनाउने परम्परा पनि विस्तारै व्यापक हुँदै गएको छ । सरकारी निकाय, गैरसरकारी संस्था, शैक्षिक संस्था तथा विभिन्न सामाजिक संगठनहरूले विविध कार्यक्रम आयोजना गर्छन् । तर नारी दिवसको वास्तविक उद्देश्य केवल कार्यक्रम आयोजना गर्नु मात्र होइन, महिलाको अधिकार र समानताको विषयलाई व्यवहारमा लागू गर्नु हो ।
आजको दिनले हामीलाई एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न सोध्न बाध्य बनाउँछ—के हाम्रो समाज वास्तवमै लैङ्गिक समानताप्रति प्रतिबद्ध छ ? यदि महिलाले अझै पनि हिंसा, विभेद र अवसरको अभाव झेल्नुपर्छ भने, हाम्रो प्रयास पर्याप्त भएको मान्न सकिँदैन । त्यसैले नारी दिवस केवल उत्सव होइन, आत्ममूल्यांकन गर्ने अवसर पनि हो ।
नेपालको समृद्धि र विकास महिलाको सक्रिय सहभागिता बिना सम्भव छैन । देशको जनसंख्याको आधाभन्दा बढी हिस्सा महिलाहरूले ओगटेका छन् । यदि उनीहरूको क्षमता र सम्भावनालाई सही रूपमा उपयोग गर्न सकियो भने, देशको विकासमा ठूलो योगदान पुग्न सक्छ । त्यसैले राज्यले महिलामैत्री नीतिहरू निर्माण गर्नुका साथै समाजले पनि समानताको मूल्यलाई आत्मसात गर्न आवश्यक छ ।
अन्तर्राष्ट्रिय नारी दिवसले हामीलाई समानता, सम्मान र न्यायको समाज निर्माण गर्ने सन्देश दिन्छ । नेपालको सन्दर्भमा यसको सान्दर्भिकता अझ गहिरो छ, किनकि यहाँ अझै धेरै परिवर्तन गर्न बाँकी छ । महिलाको अधिकारको संरक्षण, अवसरको समानता र सम्मानजनक जीवन सुनिश्चित गर्न सबै पक्षले निरन्तर प्रयास गर्नुपर्छ । जब महिलाहरू सुरक्षित, सम्मानित र सशक्त हुन्छन्, तब मात्र समाज र राष्ट्र साँचो अर्थमा प्रगतिशील बन्न सक्छ ।
