नेपालमा महिलाको जनसंख्या पुरुषभन्दा बढी भए पनि महिला अधिकार, लैङ्गिक समानता र सामाजिक न्यायका सवालहरू अझै पूर्ण रूपमा स्थापित हुन सकेका छैनन् । संविधान तथा विभिन्न कानूनी व्यवस्थाले महिलाको प्रतिनिधित्व र अधिकार सुनिश्चित गर्ने प्रयास गरेका छन् । राजनीतिक क्षेत्रमा महिलाका लागि ३३ प्रतिशत सहभागिताको व्यवस्था गरिएको छ भने महिला अधिकारसम्बन्धी विभिन्न ऐन, नियम र नीतिहरू पनि निर्माण भएका छन् । तर, व्यवहारिक कार्यान्वयनको पक्ष अझै कमजोर देखिन्छ, जसका कारण धेरै महिलाहरूले आफ्नो अधिकारको पूर्ण उपभोग गर्न सकेका छैनन् ।
यस अवस्थाको सबैभन्दा बढी प्रभाव एकल महिलाहरूले भोग्नुपरेको छ । जीवनसाथी गुमाउनु, सम्बन्धविच्छेद हुनु, श्रीमान् बेपत्ता हुनु वा अन्य कारणले एकल जीवन बिताइरहेका महिलाहरूले व्यक्तिगत पीडासँगै सामाजिक, आर्थिक र मानसिक चुनौतीहरूको पनि सामना गर्नुपरेको छ । समाजका कतिपय वर्गमा अझै पनि एकल महिलाप्रति नकारात्मक दृष्टिकोण, विभेदपूर्ण व्यवहार र पूर्वाग्रह कायम रहेको पाइन्छ । उनीहरूलाई कमजोर, असहाय वा दयाको पात्रका रूपमा हेर्ने प्रवृत्ति अझै पूर्ण रूपमा अन्त्य हुन सकेको छैन । हरेक वर्ष झै यस वर्ष जुन २३ तारिख (यस वर्ष असार ९) लाई अन्तर्राष्ट्रिय एकल महिला दिवसका रूपमा मनाइन्छ । यस दिवसले विश्वभरका एकल महिलाहरूले भोगिरहेका गरिबी, हिंसा, सामाजिक बहिष्कार, स्वास्थ्य समस्या तथा आर्थिक असुरक्षाजस्ता विषयलाई उजागर गर्दै उनीहरूको अधिकार, सम्मान र आत्मनिर्भरताको पक्षमा आवाज उठाउने अवसर प्रदान गर्दछ । एकल महिलाको सम्मान, सुरक्षा र सशक्तीकरण केवल सरकार वा कुनै संस्थाको मात्र जिम्मेवारी होइन, यो सम्पूर्ण समाजको साझा दायित्व हो । उनीहरूका लागि शिक्षा, सीप विकास, रोजगारी, आर्थिक अवसर, सामाजिक सुरक्षा र सम्मानजनक वातावरण सुनिश्चित गर्न आवश्यक छ । यही सन्दर्भमा हामीले समाजमा एकल महिलाप्रति रहेको दृष्टिकोण, उनीहरूले भोगिरहेका चुनौती तथा उनीहरूको सशक्तीकरणका सम्भावनाबारे विभिन्न व्यक्तिहरूसँग कुराकानी गरेका छौं । प्रस्तुत छ, त्यसको सम्पादित अंश ः
रामनारायण कुर्मी (अध्यक्ष)
पर्सा जिल्ला अदालत बार एशोशियसनसकारात्मक परिवर्तन देखिन थालेको छ
एकल महिलाप्रति समाजको दृष्टिकोणमा पछिल्लो समय सकारात्मक परिवर्तन देखिन थालेको छ । विगतमा एकल महिला हुनुको दोष प्रायः महिलामाथि नै थोपर्ने गरिन्थ्यो । श्रीमान् गुमाउनु, सम्बन्धविच्छेद हुनु वा अन्य कुनै कारणले एकल बन्नुपरेको अवस्थालाई महिलाकै कमजोरी वा गल्तीका रूपमा हेर्ने प्रवृत्ति समाजमा व्यापक थियो । यसले एकल महिलाहरूलाई सामाजिक, मानसिक तथा भावनात्मक रूपमा थप पीडा दिने काम गरेको थियो ।
तर, अहिलेको अवस्थामा मानिसहरूको सोचाइ क्रमशः परिवर्तन हुँदै गएको छ । एकल महिला हुनु कुनै महिलाको इच्छा, दोष वा जिम्मेवारीको परिणाम नभई जीवनका विभिन्न संयोग, परिस्थिति र घटनाक्रमको उपज हो भन्ने बुझाइ बढ्न थालेको छ । शिक्षाको विस्तार, कानूनी सचेतना तथा महिला अधिकारसम्बन्धी अभियानका कारण समाजका विभिन्न तह र वर्गका मानिसहरूले एकल महिलाको अवस्था बुझ्न थालेका छन् ।
एकल महिलालाई पनि अन्य महिलासरह स्वतन्त्र रूपमा जीवनयापन गर्ने अधिकार छ । उनीहरूले आफ्नो इच्छा, रुचि र आवश्यकताअनुसार जीवनशैली अपनाउन पाउनुपर्छ । परिवार, समाज र समुदायले उनीहरूलाई सम्मानपूर्वक व्यवहार गर्नुपर्छ । यद्यपि परिस्थितिमा केही सुधार आए पनि अझै पूर्ण रूपमा समान व्यवहार स्थापित हुन सकेको छैन । कतिपय स्थानमा अझै पनि एकल महिलालाई हेर्ने दृष्टिकोण संकीर्ण र विभेदपूर्ण देखिन्छ ।
नेपालको कानूनले एकल महिलामाथि अपमान, भेदभाव वा लाञ्छना गर्ने कार्यलाई दण्डनीय मानेको छ । यसले उनीहरूको अधिकार र सम्मानको संरक्षण गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ । तर, कानून मात्र पर्याप्त हुँदैन, समाजको सोच र व्यवहारमा पनि परिवर्तन आउन आवश्यक छ । एकल महिलाको जीवनस्तर सहज र सम्मानजनक बनाउन समाजका सबै व्यक्तिले उनीहरूप्रतिको नकारात्मक धारणा त्याग्नुपर्छ । जब समाजले समानता, सम्मान र सहानुभूतिका साथ व्यवहार गर्छ, तब मात्र एकल महिलाले आत्मविश्वासका साथ जीवनयापन गर्न सक्छन् । समाजको सोच बदलिँदा मात्र समावेशी, न्यायपूर्ण र सभ्य समाज निर्माण सम्भव हुन्छ ।
रीमा साह (निर्देशक)
उद्योग विभाग मधेश प्रदेश, वीरगञ्जअझै पनि फरक दृष्टिकोणले हेर्ने प्रवृत्ति छ
नेपाली समाजमा एकल महिलालाई अझै पनि फरक दृष्टिकोणले हेर्ने प्रवृत्ति पूर्ण रूपमा अन्त्य हुन सकेको छैन । एकल महिलाहरूले परिवार र समाजबाट माया, सम्मान तथा सहयोग प्राप्त गर्नुपर्ने भए पनि उनीहरू विभिन्न प्रकारका विभेद, दुव्र्यवहार र सामाजिक लाञ्छनाको सामना गर्न बाध्य छन् । विगतको तुलनामा एकल महिलाप्रति समाजको सोचमा केही सकारात्मक परिवर्तन आएको देखिए पनि पितृसत्तात्मक सोच र परम्परागत मान्यताका कारण उनीहरूले अझै पनि अनेकौं चुनौती भोग्नुपरेको अवस्था विद्यमान छ । परम्परागत रूपमा एकल महिलालाई अशुभ मान्ने सोच समाजका केही वर्गमा अझै कायम छ । चाडपर्व, विवाह, व्रतबन्ध तथा अन्य शुभकार्यहरूमा उनीहरूको सहभागितालाई सीमित गर्ने वा बेवास्ता गर्ने प्रवृत्ति अझै पनि देख्न सकिन्छ । यस्ता विभेदकारी व्यवहारले उनीहरूको आत्मसम्मानमा गहिरो असर पु¥याउने गर्दछ । त्यति मात्र होइन, एकल महिलाको चरित्र, स्वतन्त्रता र सामाजिक गतिविधिलाई लिएर विभिन्न शंका साथ हेर्ने गलत प्रवृत्ति पनि समाजमा विद्यमान छ ।
यद्यपि शिक्षा, चेतना र महिला अधिकारसम्बन्धी अभियानको विस्तारसँगै एकल महिलाप्रति समाजको दृष्टिकोणमा केही सुधार आएको छ । अहिले धेरै मानिसहरूले एकल महिलाको संघर्ष, साहस र जिम्मेवारीप्रतिको समर्पणको प्रशंसा गर्न थालेका छन् । परिवारको पालनपोषण, सन्तानको हेरचाह तथा घरपरिवारको सम्पूर्ण जिम्मेवारी एक्लैले वहन गरेर उदाहरणीय भूमिका निर्वाह गर्ने एकल महिलाहरू समाजका लागि प्रेरणाका स्रोत बनेका छन् । उनीहरूको राजनीतिक, आर्थिक तथा सामाजिक क्षेत्रमा सहभागिता र सक्रियता पनि बढ्दै गएको छ । तर, सोचमा आएको परिवर्तन व्यवहारमा पूर्ण रूपमा लागू हुन सकेको छैन । यसको उदाहरणका रूपमा एकल महिलाप्रति गरिने सामाजिक व्यवहारलाई लिन सकिन्छ । श्रीमानको मृत्युपछि पुनः विवाह नगरेकी महिलालाई पहिले विधवा भनेर सम्बोधन गरिन्थ्यो भने अहिले एकल महिला भन्ने सम्मानजनक शब्द प्रयोग गरिन्छ । तर, शब्द परिवर्तन भए पनि व्यवहारमा अझै विभेद कायम रहेको देखिन्छ । एकल महिला राष्ट्रको उच्च पदमा पुगेपछि पनि समाजको दृष्टिकोण बदलिन सकेको छैन । एकल महिला सशक्तीकरणका लागि सबैभन्दा पहिले आर्थिक रूपमा सक्षम बनाउनु आवश्यक छ । आर्थिक सशक्तीकरणका लागि शिक्षा, सीप विकास तथा रोजगारीका अवसर महत्वपूर्ण आधार हुन् । शिक्षा प्राप्त महिलामा आत्मविश्वास बढ्छ, उनी आत्मनिर्भर बन्छिन् र आफ्ना अधिकारका लागि आवाज उठाउन सक्षम हुन्छिन् । साथै, अंश तथा सम्पत्तिमा समान अधिकार सुनिश्चित गरिनुपर्छ । राज्य र सम्बन्धित निकायले सीपमूलक तालिम, उद्यमशीलता विकास तथा रोजगारी सिर्जनाका कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ । जब एकल महिला आर्थिक रूपमा सुदृढ र आत्मनिर्भर बन्छिन्, तब मात्र उनी समाजका अन्य क्षेत्रमा पनि सशक्त र प्रभावकारी रूपमा सहभागी हुन सक्छिन् । त्यसैले एकल महिलाप्रतिको सामाजिक दृष्टिकोण परिवर्तनसँगै उनीहरूको आर्थिक, शैक्षिक र सामाजिक सशक्तीकरणमा विशेष ध्यान दिनु आजको आवश्यकता हो ।
बैजुलाल स्वर्णकार (वडाअध्यक्ष)
वीरगञ्ज मनपा–३सबैलाई सम्मानजनक दृष्टिकोणले हेरिनु पर्दछ
समाजले केवल एकल महिलामात्र होइन, जुनसुकै समुदाय, वर्ग, जाति, धर्म तथा लिंगका व्यक्तिहरूलाई सम्मानजनक दृष्टिकोणले हेर्नु आवश्यक छ । एकल महिला हुनु कुनै कमजोरी वा दोष होइन । विभिन्न कारणले महिलाहरू एकल हुन सक्छन् । कसैको श्रीमान् समयभन्दा पहिले मृत्यु हुन सक्छ, कसैले दुर्घटना वा अन्य परिस्थितिका कारण जीवनसाथी गुमाउन सक्छन्, कोही उमेर पुगिसकेपछि एकल हुन सक्छन् भने कोही विवाह नगरी पनि एकल जीवन बिताइरहेका हुन सक्छन् । त्यसैले एकल महिलालाई फरक दृष्टिले हेर्नु उचित हुँदैन । एकल महिलाहरू पनि यही समाजका सम्मानित नागरिक हुन् । उनीहरूले पनि अन्य नागरिकसरह समान अधिकार, अवसर, इज्जत, मानसम्मान र सामाजिक हैसियत प्राप्त गर्नुपर्छ । समाजमा अझै पनि कतिपय स्थानमा एकल महिलाप्रति नकारात्मक सोच र व्यवहार पाइन्छ । विशेष गरी कुनै घरको महिला एकल भएपछि उनलाई हेप्ने, शंकाको दृष्टिले हेर्ने वा सामाजिक गतिविधिबाट अलग गर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ । यस्ता व्यवहारहरू अन्त्य हुनुपर्छ ।
मेरो वडामा एकल महिलाहरूको जीवनस्तर सुधार गर्न सक्दो सहयोग गर्ने प्रयास गरिएको छ । समाजका धेरै व्यक्तिहरूले पनि सकारात्मक सोचका साथ सहयोग गरिरहेका छन् भन्ने अनुभव हुन्छ । तर, केही अवस्थामा अझै पनि एकल महिलामाथि विभेद र उपेक्षा हुने गरेको पाइन्छ । सामाजिक व्यवहार, पारिवारिक वातावरण तथा सामाजिक संरचनाले उनीहरूको जीवनमा ठूलो प्रभाव पार्दछ । एकल महिलालाई कुनै पनि प्रकारको मानसिक, सामाजिक वा आर्थिक प्रताडना दिनु हुँदैन । उनीहरूको आत्मविश्वास र मनोबल उच्च राख्न परिवार, समाज तथा सरकारी निकाय सबैले आवश्यक सहयोग गर्नुपर्छ । सम्मानजनक व्यवहार, समान अवसर र सामाजिक सुरक्षाको सुनिश्चितता गर्नुपर्छ ।
धेरै एकल महिलाहरूलाई समय व्यवस्थापन, रोजगारी, सामाजिक सहभागिता तथा भावनात्मक सहयोगको आवश्यकता हुन सक्छ । उनीहरूलाई कुन प्रकारको काममा संलग्न गराउने, कसरी व्यवहार गर्ने र कसरी सहयोग गर्ने भन्ने विषयमा परिवार, समाज र सरकारको विशेष ध्यान जान आवश्यक छ । एकल महिलाप्रति सकारात्मक सोच र सम्मानजनक व्यवहारले मात्र समतामूलक र सभ्य समाज निर्माण गर्न सकिन्छ ।
सुशीला साह (संस्थापक प्रधानाध्यापक)
नवदीप एकेडेमीएकल महिला हुनु कमजोरी होइन
समाजमा एकल महिलाप्रति हेर्ने दृष्टिकोण विगतको तुलनामा केही सकारात्मक बन्दै गएको देखिए पनि अझै धेरै स्थानमा उनीहरूलाई पूर्ण समानताको दृष्टिले हेर्ने अवस्था विकास भइसकेको छैन । कतिपय अवस्थामा एकल महिलालाई सहानुभूति, दया वा विभेदपूर्ण दृष्टिकोणबाट हेर्ने प्रवृत्ति अझै विद्यमान छ । यस्तो सोचले उनीहरूको आत्मसम्मानमा असर पु¥याउनुका साथै समाजमा उनीहरूको सक्रिय सहभागितालाई पनि सीमित गर्न सक्छ । त्यसैले एकल महिलालाई कमजोर वा आश्रित व्यक्तिका रूपमा नभई समाजका सक्षम, आत्मनिर्भर र सम्मानित सदस्यका रूपमा स्वीकार गर्ने सोचको विकास हुन आवश्यक छ ।
एकल महिला हुनु कुनै कमजोरी वा असफलताको संकेत होइन । जीवनका विभिन्न परिस्थितिका कारण महिलाहरू एकल हुन सक्छन् । उनीहरूसँग पनि आफ्ना सपना, क्षमता, अनुभव र समाजप्रति योगदान गर्ने अवसरहरू हुन्छन् । त्यसैले उनीहरूलाई अन्य नागरिकसरह समान अधिकार, अवसर र सम्मान प्रदान गरिनुपर्छ । समाजले उनीहरूको क्षमता र योगदानलाई कदर गर्दै सकारात्मक वातावरण निर्माण गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । एकल महिलाहरूको सामाजिक, आर्थिक तथा शैक्षिक सशक्तीकरणका लागि विशेष ध्यान दिनुपर्छ । उनीहरूलाई गुणस्तरीय शिक्षा, सीप विकास, रोजगारी तथा स्वरोजगारका अवसर उपलब्ध गराउनु आवश्यक छ । साथै, नेतृत्व विकास तथा निर्णय प्रक्रियामा उनीहरूको सक्रिय सहभागिता सुनिश्चित गरिनुपर्छ । स्थानीय तहदेखि राष्ट्रिय स्तरसम्मका विभिन्न सामाजिक, राजनीतिक तथा विकासका गतिविधिहरूमा एकल महिलाको प्रतिनिधित्व र सहभागिता बढाउनु महत्वपूर्ण छ । समाजले एकल महिलाप्रति हुने कुनै पनि प्रकारको भेदभाव, अपमान, हिंसा वा सामाजिक बहिष्कारलाई निरुत्साहित गर्नुपर्छ । परिवार, समुदाय, सामाजिक संघसंस्था तथा सरकारी निकायहरूले उनीहरूको आत्मविश्वास बढाउने, मनोबल उच्च राख्ने र सुरक्षित वातावरण प्रदान गर्ने जिम्मेवारी वहन गर्नुपर्छ । सम्मानजनक व्यवहार, समान अवसर र सामाजिक सुरक्षाको प्रत्याभूतिले मात्र उनीहरूलाई आत्मनिर्भर र सक्षम जीवनयापन गर्न मद्दत पुग्छ ।
एकल महिलालाई समाजको अभिन्न अंगका रूपमा स्वीकार गरी उनीहरूको अधिकार, सम्मान र अवसर सुनिश्चित गर्न सकिएमा मात्र समावेशी, समानतामूलक र सभ्य समाज निर्माण सम्भव हुन्छ। सकारात्मक सोच, सहयोगी व्यवहार र समान अवसरको सुनिश्चितताले एकल महिलाको जीवनमा मात्र होइन, समग्र समाजको विकास र समृद्धिमा समेत महत्वपूर्ण योगदान पु¥याउँछ ।
प्रतिमा चौरसिया (सचिव)
पर्सा जिल्ला अदालत बार एशोशियसनसमान र सकारात्मक दृष्टिकोण छैन
समाजमा एकल महिलालाई हेर्ने दृष्टिकोण अझै पनि फरक–फरक रहेको पाइन्छ । एकल महिला भन्नाले विधवा, सम्बन्धविच्छेद भएका, अविवाहित, श्रीमान् विदेशमा रहेका वा बेपत्ता भएका महिलाहरूलाई जनाइन्छ । यस्ता महिलाहरूले जीवनका विभिन्न परिस्थितिहरूका कारण एकल जीवन बिताइरहेका हुन्छन् । तर, समाजले उनीहरूलाई हेर्ने दृष्टिकोण सधैं समान र सकारात्मक छैन । विशेषगरी परम्परागत सोच भएका समुदायहरूमा एकल महिलाप्रति नकारात्मक धारणा बढी देखिन्छ । धेरैले एकल महिलालाई दयाको पात्र, असहाय वा कमजोर व्यक्तिका रूपमा हेर्ने गर्छन् । विधवा वा सम्बन्धविच्छेद भएकी महिलाप्रति सामाजिक विभेद अझै पनि विभिन्न रूपमा कायम रहेको देखिन्छ । कतिपय सामाजिक तथा सांस्कृतिक कार्यक्रममा उनीहरूलाई अन्य महिलासरह समान अवसर र सम्मान प्रदान गरिँदैन । उदाहरणका लागि, विवाह, व्रतबन्ध वा अन्य शुभकार्यहरूमा विधवा महिलाको सहभागितालाई अमंगलको रूपमा हेर्ने गलत परम्परा अझै कतिपय स्थानमा विद्यमान छ । यस्ता सोच र व्यवहारले उनीहरूको आत्मसम्मानमा गम्भीर असर पार्ने गर्दछ ।
त्यसैगरी एकल महिलाको चरित्रमाथि अनावश्यक शंका गर्ने, विभिन्न अफवाह फैलाउने, सामाजिक दबाब सिर्जना गर्ने तथा उनीहरूको स्वतन्त्र जीवनशैलीप्रति नकारात्मक टिप्पणी गर्ने प्रवृत्ति पनि देखिन्छ । यस्ता व्यवहारले उनीहरूलाई मानसिक रूपमा पीडा पुग्ने र समाजबाट अलग भएको अनुभूति गराउने सम्भावना हुन्छ । यद्यपि पछिल्लो समय समाजमा केही सकारात्मक परिवर्तनहरू पनि देखिन थालेका छन् । शिक्षा, चेतना र सामाजिक जागरणको विस्तारसँगै एकल महिलालाई सम्मानपूर्वक हेर्ने सोच क्रमशः विकास हुँदै गएको छ । उनीहरूको अधिकार, स्वतन्त्रता र क्षमताको सम्मान गर्न थालिएको छ । समाजले उनीहरूलाई आत्मनिर्भर बन्न प्रोत्साहन गर्न थालेको छ भने विभिन्न क्षेत्रमा सक्रिय सहभागिताका अवसरहरू पनि बढ्दै गएका छन् ।
सरकारी तथा गैरसरकारी संस्थाहरूले सञ्चालन गरेका महिला सशक्तीकरण, सीप विकास, आयआर्जन तथा नेतृत्व विकाससम्बन्धी कार्यक्रमहरूले एकल महिलाको आत्मविश्वास बढाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन् । यस्ता कार्यक्रमहरूले उनीहरूलाई आर्थिक, सामाजिक तथा मानसिक रूपमा सशक्त बनाउन सहयोग पु¥याइरहेका छन् । एकल महिलाप्रति सम्मानजनक व्यवहार, समान अवसर र सकारात्मक सोचको विकास गर्न सकिएमा मात्र समावेशी, समानतामूलक र न्यायपूर्ण समाज निर्माण गर्न सम्भव हुनेछ ।
पवित्रा प्रधान (प्रबन्ध निर्देशक)
एन्जल वल्र्ड स्कुलअधिकार संरक्षणमा सुधारका काम भएका छन्
नेपालमा एकल महिलाको अवस्था मिश्रित रहेको देखिन्छ । पछिल्ला वर्षहरूमा कानूनी रूपमा एकल महिलाको अधिकार संरक्षणका लागि विभिन्न सुधारहरू भएका छन् । विशेषगरी सम्पत्तिमा अधिकार, नागरिक अधिकार तथा सामाजिक सुरक्षासम्बन्धी व्यवस्थाहरूले एकल महिलाको स्थिति सुदृढ बनाउन सहयोग पु¥याएका छन् । यद्यपि, कानूनी सुधार भएर पनि सामाजिकस्तरमा उनीहरूले अझै पनि विभिन्न प्रकारका चुनौती, विभेद र असमान व्यवहारको सामना गर्नुपरेको अवस्था विद्यमान छ । समाजमा लामो समयदेखि कायम रहेका परम्परागत सोच, रूढीवादी मान्यता तथा सामाजिक धारणाका कारण एकल महिलाप्रति हेर्ने दृष्टिकोण पूर्ण रूपमा सकारात्मक बन्न सकेको छैन । कतिपय स्थानमा अझै पनि एकल महिलालाई कमजोर, असहाय वा दयाको पात्रका रूपमा हेर्ने गरिन्छ । विधवा, सम्बन्धविच्छेद भएका वा अन्य कारणले एकल जीवन बिताइरहेका महिलाहरूले सामाजिक अपहेलना, मानसिक दबाब तथा अवसरको असमान पहुँच जस्ता समस्याहरू भोग्नुपरेको देखिन्छ । यस्ता विभेदपूर्ण व्यवहारले उनीहरूको आत्मविश्वास र सामाजिक सहभागितामा समेत नकारात्मक प्रभाव पार्ने गर्दछ ।
एकल महिलामाथि हुने भेदभाव अन्त्य गर्न सर्वप्रथम उनीहरूलाई शैक्षिक तथा आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर बनाउन आवश्यक छ । यसका लागि सीपमूलक तालिम, व्यावसायिक शिक्षा, उद्यमशीलता विकास तथा रोजगारीका अवसरहरू विस्तार गर्नुपर्छ । सहुलियतपूर्ण ऋण, अनुदान तथा स्वरोजगार कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरी उनीहरूलाई आफ्नै खुट्टामा उभिन सक्ने वातावरण सिर्जना गर्नुपर्छ । आर्थिक रूपमा सक्षम बन्न सकेमा उनीहरूको सामाजिक सम्मान र आत्मविश्वास पनि वृद्धि हुन्छ ।
सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रमहरूलाई अझ प्रभावकारी र पहुँचयोग्य बनाउनु आवश्यक छ । एकल महिलाका लागि विशेष भत्ता, राहत कोष तथा आवश्यक सहयोग कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्न सकिएमा उनीहरूको दैनिक जीवनका आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्न सहज हुनेछ । शिक्षा, स्वास्थ्य, सामाजिक सुरक्षा तथा अन्य सार्वजनिक सेवाहरूमा सहज पहुँच सुनिश्चित गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । समाजमा विद्यमान विभेदपूर्ण सोच परिवर्तन गर्न व्यापक जनचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गर्नु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ । परिवार, समुदाय, शैक्षिक संस्था तथा सञ्चार माध्यमहरूको सहयोगमा सम्मानजनक व्यवहार, समान अवसर र लैङ्गिक समानतासम्बन्धी सचेतना अभिवृद्धि गर्न सकिएमा एकल महिलाप्रति हुने विभेद क्रमशः न्यूनीकरण हुनेछ । यसरी कानूनी, सामाजिक, शैक्षिक र आर्थिक क्षेत्रमा समन्वित प्रयास गर्न सकिएमा एकल महिलाले सम्मान, सुरक्षा र समान अवसरसहितको जीवनयापन गर्न सक्नेछन् ।
निभा सिंह(अध्यक्ष)
महिला मानव अधिकार रक्षक सञ्जाल,बाराविभेदपूर्ण व्यवहार हट्न सकेको छैन
समाजमा एकल महिलालाई हेर्ने दृष्टिकोण अझै पनि पूर्ण रूपमा सकारात्मक बन्न सकेको छैन । धेरै स्थानमा एकल महिलाप्रति नकारात्मक सोच, पूर्वाग्रह तथा विभेदपूर्ण व्यवहार विद्यमान रहेको पाइन्छ । एकल महिला हुनु कुनै व्यक्तिको इच्छाले मात्र हुने अवस्था होइन । जीवनका विभिन्न परिस्थितिहरू जस्तै श्रीमनको मृत्यु, सम्बन्धविच्छेद, बेपत्ता हुनु वा अन्य कारणले महिलाहरू एकल जीवन बिताउन बाध्य हुन सक्छन् । त्यसैले एकल महिलालाई दोषी, कमजोर वा दयाको पात्रका रूपमा हेर्नु उचित हुँदैन । मानव समाज महिला र पुरुष दुवैको समान सहभागिताले बनेको हो । समाजका अन्य सदस्यसरह एकल महिलाहरूलाई पनि सम्मान, समान अवसर र सुरक्षित वातावरण प्राप्त गर्ने अधिकार छ । तर, व्यवहारमा भने एकल महिलाले विभिन्न सामाजिक, आर्थिक तथा मानसिक चुनौतीहरूको सामना गर्नुपरेको देखिन्छ । विशेषगरी ग्रामीण क्षेत्रमा बसोबास गर्ने एकल महिलाहरूको अवस्था अझ जटिल रहेको पाइन्छ । कतिपय स्थानमा उनीहरूले कुनै पुरुषसँग सामान्य रूपमा कुराकानी गर्दा पनि समाजले नकारात्मक टिप्पणी गर्ने वा गलत अर्थ लगाउने प्रवृत्ति देखिन्छ । यस्ता व्यवहारले उनीहरूको आत्मविश्वासमा असर पुग्नुका साथै सामाजिक सहभागितामा पनि बाधा उत्पन्न गर्दछ ।
एकल महिलाहरूले घरपरिवारको जिम्मेवारी एक्लै वहन गर्नुपर्ने अवस्था धेरै देखिन्छ । विशेषगरी श्रीमानको निधनपछि बालबालिकाको लालनपालन, शिक्षा, स्वास्थ्य तथा आर्थिक व्यवस्थापनको सम्पूर्ण बोझ महिलाको काँधमा थपिने गर्दछ । यस्तो अवस्थामा परिवारका सदस्यहरूले साथ, सहयोग र सहारा प्रदान गर्नु आवश्यक हुन्छ । उनीहरूको दुःख सुखमा सहभागी भई आर्थिक तथा भावनात्मक सहयोग गर्न सकेमा जीवनयापन सहज बनाउन मद्दत पुग्छ । एकल महिलाको आर्थिक सशक्तीकरणमा विशेष ध्यान दिनु आवश्यक छ । सीपमूलक तालिम, रोजगारीका अवसर, स्वरोजगार कार्यक्रम तथा आर्थिक सहायता उपलब्ध गराएर उनीहरूलाई आत्मनिर्भर बनाउन सकिन्छ । समाजका हरेक क्षेत्र सामाजिक, राजनीतिक, आर्थिक तथा विकास निर्माणका गतिविधिहरूमा उनीहरूको सक्रिय सहभागिता सुनिश्चित गरिनुपर्छ ।
एकल महिलाका लागि सुरक्षित, सम्मानजनक र न्यायोचित वातावरण निर्माण गर्नु हामी सबैको साझा दायित्व हो । समाजले उनीहरूप्रतिको नकारात्मक सोच परिवर्तन गरी सकारात्मक दृष्टिकोण अपनाउनुपर्छ । उनीहरूको समस्या बुझेर समाधानतर्फ ध्यान दिनु, समान अवसर प्रदान गर्नु र सम्मानजनक व्यवहार गर्नु नै समावेशी, न्यायपूर्ण र सभ्य समाज निर्माणको आधार हो ।
सुमित्रा सापकोटा (सञ्चालक)
सुरक्षा व्युटिपार्लर एण्ड ट्रेनिङ्ग सेन्टर व्यवहारिक रूपमा धेरै चुनौतीहरू विद्यमान छन्
समाजले एकल महिलालाई हेर्ने दृष्टिकोण सामान्य रूपमा हेर्दा पहिलेको तुलनामा केही सकारात्मक देखिए पनि व्यवहारिक रूपमा अझै धेरै चुनौतीहरू विद्यमान छन् । बाहिरी रूपमा समानता र सम्मानको कुरा गरिए पनि एकल महिलाले दैनिक जीवनमा भोग्ने अनुभव भने फरक हुने गरेको पाइन्छ । समाजबाट प्राप्त हुने मान–सम्मान, व्यवहार र अवसरहरूमा अझै पनि असमानता देखिन्छ । एकल महिला भन्नेबित्तिकै धेरै मानिसले फरक दृष्टिले हेर्ने, अनावश्यक टिप्पणी गर्ने तथा उनीहरूको क्षमताप्रति शंका गर्ने प्रवृत्ति समाजमा विद्यमान छ ।
महिलाले समाजमा विभिन्न कामका लागि पुरुषसँग सम्पर्क र सहकार्य गर्नुपर्ने अवस्था स्वाभाविक हो । तर, विवाहित महिलाले पुरुषसँग सामान्य रूपमा कुराकानी गर्दा कुनै विशेष चासो नदिइए पनि एकल महिलाले त्यही व्यवहार गर्दा समाजको ध्यान र आलोचनाको विषय बन्नुपर्ने अवस्था देखिन्छ । विशेषगरी ग्रामीण तथा तराईका केही क्षेत्रमा अझै पनि एकल महिलाप्रति रूढीवादी सोच कायम छ । कतिपय स्थानमा एकल महिलालाई देख्दा अशुभ हुने वा शुभकार्यमा उनीहरूको सहभागिताले राम्रो प्रभाव नपार्ने जस्ता अन्धविश्वासहरू विद्यमान छन् । यसका कारण विवाह, धार्मिक अनुष्ठान वा अन्य सामाजिक कार्यक्रमहरूमा उनीहरूलाई सहभागी गराउन हिच्किचाउने प्रवृत्ति देखिन्छ ।
कतिपय पुरुषहरूले पनि एकल महिलालाई सम्मानजनक दृष्टिकोणले हेर्न नसकी फरक नजरले हेर्ने गरेको गुनासो सुनिन्छ । यस्तो व्यवहारले एकल महिलाको आत्मसम्मानमा चोट पुग्नुका साथै उनीहरूको सामाजिक जीवनलाई समेत प्रभावित बनाउँछ । समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सबैभन्दा पहिले परिवारबाट नै सम्मानजनक व्यवहारको सुरुवात हुनुपर्छ । घरपरिवारले एकल महिलालाई समान सदस्यका रूपमा स्वीकार गरी उनीहरूको निर्णय, विचार र क्षमताको सम्मान गरेमा समाजका अन्य व्यक्तिहरूले पनि उनीहरूलाई हेप्ने वा विभेद गर्ने सम्भावना कम हुन्छ । एकल महिलाले गरेका निर्णयहरू, नेतृत्व क्षमता तथा सामाजिक योगदानलाई समाजले सहज रूपमा स्वीकार गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । धेरै एकल महिलाहरू सक्षम, मेहनती र नेतृत्वदायी भूमिकामा सफल भए पनि उनीहरूको नेतृत्वलाई समाजले पूर्ण रूपमा स्वीकार्न सकेको अवस्था छैन । त्यसैले एकल महिलाप्रति रहेको पूर्वाग्रह हटाई सम्मान, समान अवसर र विश्वासको वातावरण निर्माण गर्न आवश्यक छ । यसरी मात्र उनीहरूलाई समाजको समान र सम्मानित सदस्यका रूपमा स्थापित गर्न सकिन्छ ।
-1727417113-1727418598.jpg)
-1727417113-1727418598.jpg)
