श्रमिक दिवस केवल क्यालेन्डरमा रातो अक्षरले चिनिएको दिनमात्र होइन, यो विश्व श्रम इतिहासको एक गहिरो संघर्ष, बलिदान र परिवर्तनको प्रतीक हो । यो दिनले हामीलाई श्रमको मूल्य, श्रमिकको अधिकार र सामाजिक न्यायको आधारभूत प्रश्नहरू पुनःस्मरण गराउँछ । तर प्रश्न उठ्छ–आजको युगमा, जहाँ प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र वैश्वीकरणले श्रम संरचनालाई नै बदल्दैछ, के यो दिवसको औचित्य अझै उस्तै छ ? उत्तर स्पष्ट छ– पहिलेभन्दा पनि बढी छ ।
श्रमिक दिवसको इतिहास १९ औं शताब्दीको अन्त्यतिर अमेरिका हुँदै शुरू भएको हो । जब दैनिक ८ घण्टा कामको मागलाई लिएर श्रमिकहरू सडकमा उत्रिए । शिकागोको हेमार्केट आन्दोलनले श्रमिक अधिकारको आन्दोलनलाई विश्वव्यापी बनायो । त्यो आन्दोलन केवल समयसीमित कामको माग थिएन, त्यो मानव गरिमा, न्याय र समानताको घोषणा थियो । श्रमिकहरूले सन्देश दिएका थिए–मानव जीवन केवल उत्पादन र नाफाको साधन होइन, यसको आफ्नै मूल्य र सम्मान छ ।
नेपालको सन्दर्भमा हेर्दा पनि श्रमिक दिवसले विशेष महत्व राख्छ । कृषि मजदुरदेखि लिएर निर्माण क्षेत्रका कामदार, घरेलु श्रमिकदेखि औद्योगिक श्रमिकसम्म, नेपालको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड श्रमिक वर्ग नै हो । तर, विडम्बना के छ भने, यही वर्ग धेरैजसो अवस्थामा न्यूनतम पारिश्रमिक, असुरक्षित कार्यस्थल र सामाजिक सुरक्षाबिना काम गर्न बाध्य छ । श्रमिक दिवसले यिनै यथार्थहरूलाई उजागर गर्ने अवसर दिन्छ ।
आजको समयमा श्रमको स्वरूप परिवर्तन हुँदै गएको छ । डिजिटल प्लेटफर्म, गिग इकोनोमी र अनलाइन कामहरूले नयाँ प्रकारका श्रमिक जन्माएका छन् । यी श्रमिकहरूलाई प्रायः औपचारिक श्रमिक अधिकारको संरचनाले पूर्ण रूपमा समेट्न सकेको छैन । परिणामस्वरूप, उनीहरू अनिश्चित रोजगारी, अस्थिर आम्दानी र सामाजिक सुरक्षाको अभावमा छन् । यस्तो अवस्थामा श्रमिक दिवस केवल परम्परागत उत्सव होइन, नयाँ श्रम यथार्थबारे बहस गर्ने मञ्च पनि हो ।
श्रमिक दिवसको औचित्यलाई बुझ्न हामीले केवल इतिहासमा सीमित हुनु हुँदैन । यसको मुख्य सन्देश आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ–श्रमको सम्मान बिना समृद्धि सम्भव छैन । कुनै पनि देशको विकास केवल पूँजी, प्रविधि वा नीति निर्माणले मात्र हुँदैन; त्यसको आधार श्रमिकहरूको पसिना, सीप र श्रम हो । यदि श्रमिक सुरक्षित, सम्मानित र उत्प्रेरित छैनन् भने विकासको जग कमजोर हुन्छ ।
तर, आजको यथार्थमा प्रश्न उठ्छ–के श्रमिकले आफ्नो श्रमको उचित मूल्य पाइरहेका छन् ? धेरै क्षेत्रमा अझै पनि न्यून पारिश्रमिक, ओभरटाइमको अनियमितता र कार्यस्थलमा सुरक्षा जोखिम विद्यमान छ । धेरै श्रमिकहरू आफ्नो अधिकारबारे सचेत छैनन् वा भए पनि त्यसलाई प्रयोग गर्ने वातावरण कमजोर छ । श्रमिक दिवसले यिनै विषयमा राज्य, नियोक्ता र समाजलाई जवाफदेही बनाउने प्रयास गर्नु पर्छ ।
श्रमिक दिवस केवल उत्सव होइन, यो चेतना जगाउने दिन हो । तर, विडम्बना के छ भने धेरै ठाउँमा यो दिन औपचारिक भाषण, झण्डा फहराउने कार्यक्रम र छुट्टीमा सीमित हुन्छ । वास्तविक श्रमिकको जीवनमा परिवर्तन ल्याउने बहस कमजोर देखिन्छ । श्रमिक दिवसलाई केवल प्रतीकात्मक बनाउनुभन्दा यसको मर्मलाई व्यवहारमा उतार्नु आवश्यक छ ।
नेपालजस्तो विकासोन्मुख देशमा श्रमिक अधिकारको सवाल अझ गम्भीर छ । विदेशमा रोजगारीका लागि जाने लाखौं नेपाली श्रमिकहरू प्रायः कठिन परिस्थितिमा काम गर्छन् । उनीहरूको श्रमले देशको अर्थतन्त्रलाई रेमिट्यान्समार्फत बलियो बनाइरहेको छ, तर उनीहरूको सुरक्षा र सम्मानबारे प्रश्न अझै अधुरो छ । श्रमिक दिवसले हामीलाई यी अदृश्य श्रमिकहरूको योगदान सम्झन पनि बाध्य बनाउँछ ।
श्रमिक अधिकार केवल कानूनी विषयमात्र होइन, यो नैतिक र सामाजिक जिम्मेवारी पनि हो। कुनै पनि समाज तब मात्र न्यायपूर्ण हुन्छ जब श्रमिकले आफ्नो श्रमको उचित मूल्य पाउँछ । न्यूनतम पारिश्रमिक, सुरक्षित कार्यस्थल, सामाजिक सुरक्षा, स्वास्थ्य सेवा र सम्मानजनक व्यवहार, यी सबै आधारभूत अधिकार हुन् । कुनै दया वा उपहार होइनन् ।
आज प्रविधिको युगमा पनि श्रमिकको भूमिका घटेको छैन, बरू स्वरूप परिवर्तन भएको छ । मेसिन र एआईले धेरै काम सहज बनाएको भए पनि त्यसलाई सञ्चालन, व्यवस्थापन र सिर्जनात्मक रूपमा अघि बढाउने जिम्मा अझै पनि मानव श्रमिककै काँधमा छ । त्यसैले श्रमिकलाई विस्थापित होइन, रूपान्तरण र सशक्तिकरणको आवश्यकता छ ।
श्रमिक दिवसको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको एकता हो। श्रमिकहरूको शक्ति उनीहरूको सामूहिक आवाजमा हुन्छ । इतिहासले प्रमाणित गरेको छ कि एकताबद्ध श्रमिकहरूले मात्र अधिकार प्राप्त गर्न सकेका छन् । तर, आजको विभाजित, प्रतिस्पर्धात्मक र व्यक्तिगततावादी समाजमा त्यो एकता कमजोर हुँदै गएको देखिन्छ । श्रमिक दिवसले पुनः त्यो सामूहिक चेतनालाई जगाउने काम गर्न सक्छ ।
राज्यको भूमिकालाई पनि यहाँ बिर्सन मिल्दैन । श्रमिक अधिकार सुनिश्चित गर्नु राज्यको संवैधानिक दायित्व हो । श्रम कानूनहरूको प्रभावकारी कार्यान्वयन, निरीक्षण प्रणालीको मजबुतीकरण र श्रमिक हितमैत्री नीति निर्माण बिना श्रमिक दिवसको औचित्य अधुरो हुन्छ । केवल नीति बनाएर होइन, कार्यान्वयनमा जोड दिनु आवश्यक छ ।
अन्तत, मे १ श्रमिक दिवस केवल स्मरणको दिन होइन, यो प्रतिबद्धताको दिन हो । श्रमिकको श्रमलाई सम्मान गर्ने, उनीहरूको अधिकार सुनिश्चित गर्ने र उनीहरूको जीवनस्तर सुधार गर्ने प्रतिबद्धता । यदि यो दिन केवल औपचारिकतामा सीमित रह्यो भने यसको ऐतिहासिक अर्थ कमजोर हुन्छ ।
श्रमिक दिवसको वास्तविक सार यही हो कि, श्रमको सम्मानबिना सभ्य समाज सम्भव छैन । जबसम्म श्रमिक सुरक्षित, सम्मानित र सशक्त हुँदैनन्, तबसम्म कुनै पनि विकास अधुरो रहन्छ । त्यसैले मे १ केवल इतिहास सम्झने दिन होइन, भविष्य निर्माण गर्ने संकल्प गर्ने दिन हो ।
