मे १ तारिख विश्वभरि अन्तर्राष्ट्रिय श्रमिक दिवस मनाइन्छ । यो दिवस श्रमिक वर्गको अधिकार, सम्मान र योगदानलाई कदर गर्ने उद्देश्यले मनाइन्छ । श्रमिकहरूले समाजको आर्थिक, सामाजिक र भौतिक विकासमा पु¥याएको योगदानलाई सम्झिँदै उनीहरूको हकहितको संरक्षणका लागि आवाज उठाउने दिनका रूपमा यसलाई लिइन्छ । नेपालजस्ता विकासोन्मुख देशमा त श्रमिकहरूको भूमिका अझ महत्वपूर्ण छ, किन कि यहाँको अर्थतन्त्रको ठूलो हिस्सा श्रममा आधारित छ ।
अन्तर्राष्ट्रिय श्रमिक दिवसको औचित्य इतिहाससँग गाँसिएको छ । १९ औं शताब्दीमा औद्योगीकीकरणको विस्तारसँगै श्रमिकहरूलाई लामो समय काम गराइने, न्यून पारिश्रमिक दिने र असुरक्षित वातावरणमा काम गराउने अवस्था थियो । यसैको विरोधमा अमेरिकाको शिकागोमा सन् १८८६ मा श्रमिकहरूले ८ घण्टा काम, ८ घण्टा आराम र ८ घण्टा व्यक्तिगत समयको माग राख्दै आन्दोलन गरे । उक्त आन्दोलनले ठूलो रूप लियो र अन्ततः श्रमिक अधिकारको स्थापना गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्यो । त्यसैको सम्झनामा मे १ लाई अन्तर्राष्ट्रिय श्रमिक दिवसका रूपमा मनाउन थालिएको हो ।
यस दिवसको मुख्य औचित्य भनेको श्रमिकहरूको हकअधिकार सुनिश्चित गर्नु हो । श्रमिकहरूले उचित पारिश्रमिक, सुरक्षित कार्यस्थल, सामाजिक सुरक्षा, स्वास्थ्य सुविधा र सम्मानजनक व्यवहार पाउनु पर्छ । साथै बालश्रम, जबरजस्ती श्रम तथा श्रमिकमाथि हुने शोषण अन्त्य गर्न यो दिवसले चेतना फैलाउँछ । श्रमिकहरूको योगदानबिना कुनै पनि राष्ट्रको विकास सम्भव छैन भन्ने सन्देश यस दिनले दिन्छ ।
नेपालको सन्दर्भमा श्रमिक दिवस अझ सान्दर्भिक देखिन्छ । यहाँ ठूलो संख्यामा श्रमिकहरू कृषि, निर्माण, उद्योग तथा वैदेशिक रोजगारीमा संलग्न छन् । उनीहरूले देशको अर्थतन्त्रमा ठूलो योगदान पु¥याए पनि धेरैजसो श्रमिकहरू अझै पनि न्यून ज्याला, असुरक्षित कार्य वातावरण र सामाजिक सुरक्षा अभावको समस्याबाट ग्रसित छन् । विशेष गरी वैदेशिक रोजगारमा गएका नेपाली श्रमिकहरूले विभिन्न प्रकारका शोषण, धोका र जोखिमको सामना गर्नुपरेको छ ।
यद्यपि, श्रमिक दिवसको महत्व हुँदाहुँदै पनि यससँग सम्बन्धित धेरै चुनौतीहरू रहेका छन् । पहिलो चुनौती भनेको श्रमिक अधिकारको प्रभावकारी कार्यान्वयन हो । कानूनमा धेरै प्रावधान भए पनि व्यवहारमा ती लागू हुन सकेका छैनन् । दोस्रो, अनौपचारिक क्षेत्रका श्रमिकहरूको अवस्था अझ जटिल छ । उनीहरू कुनै पनि कानूनी संरक्षणबाट बाहिर रहने भएकाले उनीहरूको अधिकार सुनिश्चित गर्न कठिनाइ हुन्छ ।
तेस्रो चुनौती भनेको बेरोजगारी र अपूर्ण रोजगारी हो । पर्याप्त रोजगारीको अवसर नहुँदा श्रमिकहरू न्यून ज्यालामा काम गर्न बाध्य हुन्छन् । चौंथो, प्रविधिको विकाससँगै श्रम बजारमा आएको परिवर्तन पनि चुनौतीका रूपमा देखिएको छ । स्वचालन र डिजिटल प्रविधिको विस्तारले परम्परागत श्रमिकहरूको रोजगारी जोखिममा परेको छ ।
त्यसैगरी लैङ्गिक असमानता पनि श्रमिक क्षेत्रमा ठूलो समस्या हो । महिला श्रमिकहरूले समान कामका लागि समान पारिश्रमिक नपाउनु, कार्यस्थलमा विभेद र हिंसा भोग्नुजस्ता समस्या अझै विद्यमान छन् । यसका साथै बालश्रमको समस्या पनि पूर्ण रूपमा समाधान हुन सकेको छैन ।
यी चुनौतीहरूको समाधानका लागि सरकार, निजीक्षेत्र र श्रमिक संगठनहरूबीच सहकार्य आवश्यक छ । श्रमिकसम्बन्धी कानूनहरूको प्रभावकारी कार्यान्वयन, सामाजिक सुरक्षा प्रणालीको विस्तार, सीप विकास कार्यक्रमको प्रवद्र्धन तथा सुरक्षित वैदेशिक रोजगारको व्यवस्था गर्नु पर्छ । साथै श्रमिकहरूलाई आफ्नो अधिकारबारे सचेत गराउनु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ ।
आन्दोलनको अनेक स्वरुप हुन्छन्, अबको श्रम आन्दोलन समयअनुकूल, समावेशी र परिणाममुखी हुनु पर्छ । परम्परागत आन्दोलनले मात्र पर्याप्त नहुने भएकाले श्रमिकहरूको हकहित सुनिश्चित गर्न आधुनिक प्रविधि र ज्ञानको प्रयोग आवश्यक छ । डिजिटल प्लेटफर्ममार्फत श्रमिकहरूलाई संगठित गर्ने, उनीहरूको आवाजलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरसम्म पु¥याउने रणनीति अपनाउनु पर्छ ।
आन्दोलन केवल विरोधमा सीमित नभई समाधानमुखी पनि हुनु पर्छ । सरकार, रोजगारदाता र श्रमिकबीच संवाद र सहकार्यलाई प्राथमिकता दिनु पर्छ । श्रमिकहरूको सीप विकास, रोजगारीको सुनिश्चितता र सामाजिक सुरक्षाको विस्तारलाई केन्द्रमा राखेर आन्दोलन अगाडि बढ्नु पर्छ । यसका साथै, अनौपचारिक क्षेत्रका श्रमिक, महिला, दलित तथा वैदेशिक रोजगारमा रहेका श्रमिकहरूलाई समेट्ने समावेशी आन्दोलन आवश्यक छ । समान पारिश्रमिक, सुरक्षित कार्यस्थल र श्रमिक अधिकारको कार्यान्वयनका लागि निरन्तर दबाब सिर्जना गर्नु पर्छ ।
अन्त्यमा, अन्तर्राष्ट्रिय श्रमिक दिवस केवल औपचारिक उत्सवमात्र नभई श्रमिकहरूको सम्मान, अधिकार र भविष्यसँग जोडिएको महत्वपूर्ण दिन हो । यसले श्रमिकहरूको योगदानलाई सम्झनुका साथै उनीहरूको समस्याप्रति संवेदनशील बन्न प्रेरित गर्छ । जबसम्म श्रमिकहरूको जीवनस्तर सुधार हुँदैन, तबसम्म साँचो अर्थमा विकास सम्भव हुँदैन । त्यसैले, श्रमिक दिवसले देखाएका उद्देश्यलाई व्यवहारमा उतार्दै श्रमिकमैत्री समाज निर्माण गर्नु आजको आवश्यकता हो ।
