नेपाल विविध जाति, धर्म, भाषा र संस्कृतिको सुन्दर संगम हो । हिमालदेखि तराईसम्म फैलिएको यो मुलुकमा हिन्दू, मुस्लिम, बौद्ध, किराँत, इसाईलगायत विभिन्न समुदायले शताब्दीयौँदेखि सहअस्तित्व, सहिष्णुता र आपसी सम्मानका आधारमा साझा जीवन बिताउँदै आएका छन् । यही विविधता नेपालको शक्ति हो, कमजोरी होइन । तर, पछिल्ला समयका केही घटनाले समाजमा अविश्वास, उत्तेजना र साम्प्रदायिक विभाजनको जोखिम बढाइरहेको देखिन्छ । यस्ता घटनालाई संवेदनशील रूपमा नहेर्ने हो भने सामाजिक सद्भावमा गम्भीर असर पर्न सक्छ ।
हालै सुनसरीको देवानगञ्ज र सिरहाको गोलबजारमा भएका दुःखद घटनाले सम्पूर्ण देशलाई स्तब्ध बनाएको छ । सुनसरीको देवानगञ्जमा २४ वर्षीय ओमप्रकाश मेहताको मृत्यु भयो भने घाइते भएका २२ वर्षीय जयप्रकाश मेहताले उपचारका क्रममा ज्यान गुमाए । त्यसैगरी सिरहाको गोलबजारमा प्रहरीको गोली लागेर १७ वर्षीय गणेश यादवको मृत्यु भयो । यी घटनाले सम्बन्धित परिवारलाई असहनीय पीडा दिएकोमात्र होइन, समाजमा पनि गहिरो चिन्ता र भावनात्मक तरङ्ग सिर्जना गरेको छ । कुनै पनि नागरिकको मृत्यु दुःखद हुन्छ । अझ युवावस्थामै ज्यान गुमाउनु एउटा परिवारका सपना, आशा र भविष्य नै समाप्त हुनु हो ।
यस्ता घटनापछि स्वाभाविक रूपमा जनभावना उद्वेलित हुन्छ । तर, यही संवेदनशील अवस्थाको दुरुपयोग गरेर जातीय, धार्मिक वा साम्प्रदायिक घृणा फैलाउने प्रयास अत्यन्त खतरनाक हुन्छ । कुनै व्यक्तिको गल्ती, एउटा समूहको व्यवहार वा कुनै विशेष घटनाका आधारमा सम्पूर्ण समुदायलाई दोषी ठहर गर्नु न्याय होइन । यसले समस्याको समाधान होइन, नयाँ समस्या जन्माउँछ । न्याय भनेको सत्यको खोजी, निष्पक्ष अनुसन्धान, कानूनी प्रक्रियाको सम्मान र दोषीमाथि कानूनबमोजिम कारवाही हो । लोकतान्त्रिक समाजमा यही विधिको शासनको आधार हो ।
नेपालमा विगतका विभिन्न घटनाहरूले पनि देखाएका छन् कि जब सामाजिक तनावलाई राजनीतिक स्वार्थका लागि प्रयोग गरिन्छ, त्यसको दीर्घकालीन असर समाजले भोग्नुपर्छ । तत्कालीन राजनीतिक लाभका लागि फैलाइएका उत्तेजक अभिव्यक्ति, भ्रामक प्रचार र विभाजनकारी भाषाले समुदायबीचको विश्वास कमजोर बनाउँछ । त्यसैले पीडितको पीडालाई राजनीतिक नाफानोक्सानीको हिसाबले होइन, मानवीय संवेदनाका आधारमा हेर्नु आवश्यक छ ।
धर्मले कहिल्यै हिंसा, घृणा वा विभाजन सिकाउँदैन । हिन्दू धर्मले सम्पूर्ण मानव जातिलाई एउटै परिवारका रूपमा हेर्ने ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ को आदर्श प्रस्तुत गर्छ भने इस्लाम धर्मले शान्ति, दया, न्याय र सहिष्णुताको मार्ग देखाउँछ । बौद्ध धर्मले करुणा र अहिंसालाई जोड दिन्छ भने अन्य सबै धर्महरूको मूल सन्देश पनि मानवताको संरक्षण नै हो । समस्या धर्ममा होइन, धर्मलाई गलत रूपमा व्याख्या गरेर राजनीतिक वा व्यक्तिगत स्वार्थ पूरा गर्न खोज्ने प्रवृत्तिमा हुन्छ ।
आज सामाजिक सञ्जाल सूचना आदानप्रदानको प्रभावकारी माध्यम बनेको छ । तर, यही माध्यम अफवाह, भ्रामक सूचना, सम्पादित भिडियो र उत्तेजक अभिव्यक्तिको तीव्र प्रसारको साधन पनि बनेको छ । कुनै घटना भएको केही मिनेटमै अपुष्ट दाबी हजारौँ मानिससम्म पुग्ने अवस्था छ । कतिपय अवस्थामा आधिकारिक तथ्य सार्वजनिक हुनुअघि नै समाजमा निष्कर्ष बनिसकेको हुन्छ । यसले अनुसन्धान प्रक्रियामा समेत प्रभाव पार्न सक्छ । त्यसैले कुनै पनि सूचना साझा गर्नुअघि त्यसको स्रोत, विश्वसनीयता र सत्यता जाँच गर्नु प्रत्येक नागरिकको दायित्व हो ।
नेपालको इतिहास हेर्दा हिन्दू र मुस्लिम समुदायबीचको सम्बन्ध केवल सहअस्तित्वको मात्र होइन, आत्मीयताको पनि इतिहास हो । एउटै गाउँ, एउटै बजार र एउटै समाजमा बस्दै दुवै समुदायले एकअर्काको सुखदुःखमा साथ दिएका छन् । पर्व र उत्सवमा सहभागिता जनाएका छन् । व्यापार, कृषि, शिक्षा र सामाजिक जीवनमा सहकार्य गरेका छन् । यही साझा सम्बन्ध नै नेपाली समाजको वास्तविक पहिचान हो । केही घटनाका आधारमा शताब्दीयौँदेखिको विश्वासलाई कमजोर बनाउनु बुद्धिमानी होइन ।
वास्तविक चुनौती भनेको घटनाको निष्पक्ष अनुसन्धान, पीडितलाई न्याय र समाजमा विश्वासको पुनःस्थापना हो । यदि दोषी जोसुकै भए पनि कानुनको दायरामा आउँछन् भन्ने विश्वास स्थापित गर्न सकियो भने समाजमा प्रतिशोधभन्दा न्यायप्रतिको भरोसा बढ्छ । तर, यदि घटनालाई राजनीतिक रंग दिइयो, अनुसन्धान प्रभावित भयो वा तथ्यभन्दा भावनालाई प्राथमिकता दिइयो भने त्यसले समाजलाई अझ विभाजित बनाउने जोखिम रहन्छ ।
आज आवश्यकता प्रतिशोधको होइन, संवादको हो । विभाजनको होइन, एकताको हो । घृणाको होइन, सहिष्णुता र प्रेमको हो । गणेश यादव, ओमप्रकाश मेहता र जयप्रकाश मेहताको मृत्यु कुनै एक समुदायको मात्र क्षति होइन, सम्पूर्ण नेपाली समाजको साझा पीडा हो । उनीहरूको सम्झनालाई सम्मान गर्ने सबैभन्दा उपयुक्त उपाय हिंसा, द्वेष र साम्प्रदायिकता फैलाउनु होइन, शान्ति, सद्भाव, कानूनी शासन र न्यायको पक्षमा उभिनु हो । हामी सबैभन्दा पहिले नेपाली हौँ भन्ने साझा पहिचानलाई व्यवहारमा स्थापित गर्नु आजको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता हो ।
राज्यले यस्ता सबै घटनामा पूर्ण निष्पक्षता अपनाउँदै छानबिन गर्नुपर्छ । दोषीलाई राजनीतिक पहुँच, जातीय पहिचान वा धार्मिक आधारमा संरक्षण गर्ने कुनै पनि प्रयास हुनु हुँदैन । त्यस्तै राजनीतिक दल, नागरिक समाज, सञ्चारमाध्यम, धार्मिक अगुवा र सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताले पनि संयमता अपनाउन आवश्यक छ । समाजलाई जोड्ने भाषा प्रयोग गर्नु, प्रमाणमा आधारित सूचना प्रवाह गर्नु र उत्तेजना फैलाउने गतिविधिबाट टाढा रहनु अहिलेको प्रमुख जिम्मेवारी हो ।
सुनसरी र सिरहाका घटना केवल उदाहरणमात्र हुन् । नेपालका विभिन्न समयमा जातीय, धार्मिक, क्षेत्रीय तथा सामाजिक तनावका कारण धेरै नागरिकले अनावश्यक पीडा भोगेका छन् । यस्ता समस्याको दीर्घकालीन समाधान संवाद, समान अवसर, प्रभावकारी न्याय प्रणाली, सामाजिक विश्वासको पुनर्निर्माण र उत्तरदायी राज्य व्यवस्थाबाट मात्र सम्भव छ । समयमै समस्या समाधानतर्फ ध्यान नदिने हो भने साना विवादले पनि ठूलो सामाजिक संकटको रूप लिन सक्छ ।
धर्म फरक हुन सक्छ, संस्कृति फरक हुन सक्छ, भाषा फरक हुन सक्छ, तर हाम्रो देश एउटै हो र हाम्रो भविष्य पनि एउटै हो । त्यसैले कुनै पनि प्रकारको साम्प्रदायिकता, घृणा र विभाजनकारी सोचलाई निरुत्साहित गर्दै मानवता, सद्भाव, कानूनी शासन र राष्ट्रिय एकतालाई सबैभन्दा माथि राख्नुपर्छ । पीडामाथि राजनीति होइन, पीडितप्रति न्याय, समाजप्रति जिम्मेवारी र राष्ट्रप्रति एकताको भावना नै आजको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता हो । यही मार्गले मात्र मृतकहरूप्रति सच्चा श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्न सकिन्छ र भावी पुस्तालाई शान्त, समावेशी र सहिष्णु नेपाल हस्तान्तरण गर्न सकिन्छ ।
_dvAxIYWDd2-1786265863.jpg)
