वीरगञ्जमा सडक विस्तार अब कस्तो हुने भन्ने आम चासो छ । सडक विस्तारका क्रममा पुराना संरचना हट्ने, सडकको चौडाइ बढ्ने र आवागमन सहज हुने अपेक्षा गरिन्छ । तर, सडक विस्तारपछि पनि यदि खानेपानी, ढल, विद्युत्, दूरसञ्चार, फुटपाथ, पार्किङ, हरियाली र सार्वजनिक यातायातजस्ता पूर्वाधार अलग–अलग ढङ्गले निर्माण गरिए भने शहरले दीर्घकालीन लाभ पाउन सक्दैन । त्यसैले वीरगञ्जमा अब निर्माण हुने पूर्वाधारका लागि स्पष्ट र समन्वित एकीकृत योजना अपरिहार्य छ । वीरगञ्ज महानगरले यसमा पहल थालेको छ ।
वीरगञ्ज नेपालको प्रमुख औद्योगिक तथा व्यापारिक शहर हो । सीमावर्ती बजार, उद्योग, भन्सार, गोदाम, यातायात र ठूलो जनघनत्वका कारण यहाँको सडकमा सामान्य शहरको भन्दा धेरै प्रकारको दबाब छ । सडकमा निजी सवारीसाधनसँगै मालवाहक ट्रक, सार्वजनिक यातायात, साइकल र पैदलयात्रीको आवागमन हुन्छ । यस्तो शहरमा सडकलाई मात्र केन्द्रमा राखेर पूर्वाधार विकास गर्नु पर्याप्त हुँदैन । सडकसँग जोडिएका सबै प्रणालीलाई एउटै योजनाभित्र राखेर निर्माण र व्यवस्थापन गर्नुपर्छ ।
एकीकृत योजनाको पहिलो आधार भूमिगत पूर्वाधार हुनुपर्छ । सडक कालोपत्रे गरेपछि केही समयमै खानेपानीको पाइप, ढल वा दूरसञ्चारका तारका लागि सडक खन्नुपर्ने अवस्था दोहोरिनु हुँदैन । त्यसका लागि सडक निर्माणअघि नै सम्बन्धित निकायबीच समन्वय गरी आवश्यक पाइप, नाली, केबल र अन्य संरचनाको दीर्घकालीन आवश्यकता पहिचान गर्नुपर्छ । साझा भूमिगत संरचनाको अवधारणा अघि बढाउन सकिन्छ । यसले भविष्यमा सडक पटक–पटक भत्काउने समस्या घटाउनेछ ।
वीरगञ्जका लागि वर्षायामको पानी व्यवस्थापन अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो । सडक फराकिलो हुँदैमा पानी निकासको समस्या समाधान हुँदैन । नयाँ सडकको डिजाइनसँगै पर्याप्त क्षमताको नाली, कल्भर्ट, पानी निकास र आवश्यक ठाउँमा वर्षाको पानी संकलन तथा पुनःप्रयोगको व्यवस्था गर्नुपर्छ । शहरको प्राकृतिक पानी निकास प्रणाली कहाँ छ भन्ने अध्ययन नगरी सडक निर्माण गरियो भने आजको समस्या समाधान गरेर भोलिको अर्को समस्या सिर्जना हुन सक्छ । त्यसैले सडक विस्तारसँगै सम्पूर्ण जलनिकास प्रणालीको गुरुयोजना आवश्यक छ ।
फुटपाथलाई पनि सडकको सहायक संरचना होइन, शहरी पूर्वाधारको अनिवार्य हिस्सा मान्नुपर्छ । पैदलयात्रीका लागि निरन्तर, सुरक्षित र अपाङ्गतामैत्री फुटपाथ निर्माण हुनुपर्छ । फुटपाथमा विद्युत् पोल, पसलको अस्थायी संरचना, निर्माण सामग्री वा पार्किङका कारण अवरोध हुने अवस्था हटाउन स्थानीय तहले स्पष्ट मापदण्ड लागू गर्नुपर्छ । सडकको दुवै किनारामा पैदल हिँड्न सकिने वातावरण बने मात्र सडक विस्तारलाई नागरिकमैत्री भन्न सकिन्छ ।
सार्वजनिक यातायात र पार्किङ व्यवस्थापन पनि एकीकृत योजनामै समेटिनुपर्छ । सडक विस्तारपछि सवारीसाधनको गति बढाउने लक्ष्यमात्र राखियो भने केही वर्षमै बढ्दो सवारी चापले फेरि समस्या निम्त्याउन सक्छ । निश्चित स्थानमा बस बिसौनी, यात्रु प्रतीक्षालय, पार्किङ क्षेत्र र मालवाहक सवारी व्यवस्थापनका लागि छुट्टै रणनीति आवश्यक छ । मुख्य बजार क्षेत्रमा पार्किङको दबाब घटाउन बहुस्तरीय वा साझा पार्किङको सम्भाव्यता अध्ययन गर्न सकिन्छ । ट्रक तथा भारी सवारीका लागि समय र मार्ग व्यवस्थापनसम्बन्धी नीति पनि पूर्वाधार योजनासँग जोडिनुपर्छ ।
वीरगञ्जको आर्थिक गतिविधिलाई ध्यानमा राखेर सडक विस्तारको योजना उद्योग र व्यापारसँग पनि जोडिनुपर्छ । उद्योग, गोदाम, बजार र भन्सारतर्फ जाने मालवाहक सवारीको आवागमनलाई व्यवस्थित नगरी केवल मुख्य सडक सुधार्दा समस्या अन्य स्थानमा सर्न सक्छ । त्यसैले मुख्य सडक, सहायक सडक, औद्योगिक करिडोर, भन्सार क्षेत्र र पार्किङ तथा लोडिङ र अनलोडिङ क्षेत्रलाई एउटै यातायात योजनामा समेट्न आवश्यक छ ।
त्यसैगरी सडकको सौन्दर्य र वातावरणीय पक्षलाई पनि विकासको अभिन्न हिस्सा बनाउनुपर्छ । सम्भव स्थानमा स्थानीय हावापानी अनुकूलका रुख तथा हरियाली क्षेत्र, सार्वजनिक बस्ने स्थान र व्यवस्थित सडक बत्तीको व्यवस्था गर्न सकिन्छ । तर, सौन्दर्यीकरणका नाममा पैदलमार्ग साँघुरो पार्ने वा उपयोगी सार्वजनिक स्थान हटाउने काम हुनु हुँदैन । सडकको डिजाइन उपयोगिता, सुरक्षा र वातावरणीय सन्तुलनलाई प्राथमिकता दिने खालको हुनुपर्छ ।
सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, यस्तो योजना एउटै निकायले एक्लै बनाउने होइन । वीरगञ्ज महानगरपालिका, सडकसम्बन्धी सरकारी निकाय, खानेपानी तथा ढल व्यवस्थापनसँग सम्बन्धित संस्था, विद्युत् तथा दूरसञ्चार सेवा प्रदायक, ट्राफिक प्रहरी, उद्योगी–व्यवसायी र स्थानीय समुदायबीच संस्थागत समन्वय आवश्यक छ । योजनाको जिम्मेवारी, बजेट, निर्माणको चरण र मर्मतसम्भारको दायित्व स्पष्ट हुनुपर्छ । नागरिकलाई पनि योजनाको प्रारम्भिक चरणदेखि जानकारी र सहभागिताको अवसर दिनुपर्छ ।
सडक विस्तारले वीरगञ्जलाई नयाँ भौतिक स्वरूप दिनेछ । तर नयाँ सडक आफैंमा आधुनिक शहरको प्रमाण होइन । आधुनिक शहर भनेको व्यवस्थित यातायात, सुरक्षित पैदलमार्ग, प्रभावकारी ढल तथा खानेपानी, भरपर्दो विद्युत्, पर्याप्त पार्किङ, स्वच्छ वातावरण र योजनाबद्ध सार्वजनिक स्थान भएको शहर हो । त्यसैले अहिलेको सडक विस्तारलाई एउटा छुट्टै निर्माण परियोजनाका रूपमा होइन, वीरगञ्जको दीर्घकालीन शहरी पुनर्संरचनाको सुरुवाती चरणका रूपमा हेर्नुपर्छ ।
अब बन्ने प्रत्येक पूर्वाधार अर्को पूर्वाधारसँग कसरी जोडिन्छ भन्ने प्रश्न योजनाको केन्द्रमा हुनुपर्छ । सडक बनाएपछि पाइप बिछ्याउने र पाइप बिछ्याएपछि फेरि सडक भत्काउने पुरानो अभ्यास अन्त्य गर्ने समय आएको छ । वीरगञ्जले यस अवसरलाई समन्वित, दिगो र नागरिककेन्द्रित पूर्वाधार विकासमा रूपान्तरण गर्न सके सडक विस्तारको वास्तविक उपलब्धि त्यतिबेला देखिनेछ, जब सडक मात्र फराकिलो होइन, सम्पूर्ण शहर व्यवस्थित हुनेछ ।
