तराईका खुला घाँसे मैदानमा पाइने दुर्लभ खरमुर अहिले विश्वमै संकटापन्न चराको सूचीमा छ। यसको वैज्ञानिक नाम Houbaropsis bengalensis हो। अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण संघ (IUCN) ले खरमुरलाई अत्यन्त संकटापन्न श्रेणीमा राखेको छ।
खरमुर दक्षिण एसियामा मुख्यतः नेपाल र भारतको तराई क्षेत्रमा तथा दक्षिणपूर्वी एसियामा कम्बोडियालगायत क्षेत्रमा पाइन्छ। नेपालमा यसको प्राकृतिक बासस्थान मुख्यतः तराईका घाँसे मैदान हुन्। विगतमा नेपालको तराई क्षेत्रमा यसको फैलावट धेरै ठूलो भए पनि अहिले यसको बासस्थान र संख्या निरन्तर घट्दै गएको छ।
कालो–सेतो भाले, खैरो पोथी
खरमुरको भाले र पोथीको स्वरूप फरक हुन्छ। प्रजनन समयमा भालेको शरीर मुख्यतः कालो र सेतो देखिन्छ भने पोथीको शरीर खैरो रङको हुन्छ। भाले आफ्नो क्षेत्र निर्धारण गर्न आकाशमा उडेर विशेष प्रदर्शन गर्ने गर्छ। प्रजनन मौसममा भालेले लामो दूरीसम्म गोलाकार उडान भर्दै आफ्ना सेता पखेटा देखाउने गर्छ।
खरमुर सामान्यतया एक्लै बस्ने र निश्चित क्षेत्रलाई आफ्नो बासस्थानका रूपमा प्रयोग गर्ने चरा हो। यसले छोटो घाँस भएको खुला क्षेत्रमा आहार खोज्ने तथा प्रदर्शन गर्ने गर्छ भने अग्लो घाँस भएको स्थानमा लुक्ने र गुँड बनाउने गर्छ।
नेपालमा सयभन्दा कम
नेपालमा खरमुरको अवस्था निकै चिन्ताजनक रहेको पछिल्लो अध्ययनले देखाएको छ। नेपालमा यसको संख्या १०० भन्दा कम रहेको अनुमान गरिएको छ। हाल यसको प्रजनन क्षेत्र मुख्यतः शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्ज, चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा कोशीटप्पु वन्यजन्तु आरक्ष र आसपासका क्षेत्रमा सीमित भएको अध्ययनले देखाएको छ।
अध्ययनअनुसार पछिल्ला दशकमा यसको संख्यामा ठूलो गिरावट आएको छ। सन् १९८२ देखि २०२४ सम्म शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्जमा खरमुरको संख्या ९३ प्रतिशतले घटेको तथा चितवनमा १९८२ देखि २०२३ सम्म ७५ प्रतिशतले घटेको अध्ययनले देखाएको छ। कोशीटप्पु तथा आसपासका क्षेत्रमा पनि २०१२ देखि २०२२ सम्म यसको संख्या ५५ प्रतिशतले घटेको पाइएको छ।
मधेशसँग पनि जोडिएको इतिहास
खरमुरको प्राकृतिक फैलावट नेपालको तराईसँग लामो समयदेखि जोडिएको छ। ऐतिहासिक अभिलेखमा यसको उपस्थिति तराईका विभिन्न क्षेत्रमा उल्लेख छ। सन् १९३६ र १९३८ मा मोरङ जिल्लाबाट खरमुरका नमुना संकलन गरिएको अभिलेखसमेत भेटिन्छ।
यद्यपि अहिले यसको प्रजनन क्षेत्र मुख्यतः केही संरक्षित क्षेत्रमा सीमित भएको छ। त्यसैले मधेशसहित नेपालको तराईमा बाँकी रहेका प्राकृतिक घाँसे मैदानको संरक्षण यस प्रजातिको भविष्यका लागि महत्वपूर्ण मानिन्छ।
घाँसे मैदान मासिँदा खरमुर संकटमा
खरमुरको सबैभन्दा ठूलो खतरा यसको बासस्थानको विनाश र परिवर्तन हो। घाँसे मैदानलाई कृषि भूमि तथा अन्य प्रयोजनमा परिवर्तन गर्नु, अत्यधिक चरिचरन, अनियन्त्रित आगलागी, मानवीय गतिविधि तथा वनस्पतिमा आएको परिवर्तनले यसको प्राकृतिक बासस्थान प्रभावित भइरहेको छ।
प्रजनन मौसममा हुने अनियन्त्रित आगलागी झन् जोखिमपूर्ण मानिन्छ। समय नमिलेको घाँस डढाउँदा गुँड तथा अण्डा नष्ट हुन सक्छन्। प्रजननबाहेकको समयमा संरक्षित क्षेत्रबाट नजिकका कृषि क्षेत्रमा पुग्ने खरमुर शिकार, पासो, विषादी तथा मानवीय गतिविधिको जोखिममा समेत पर्ने गरेको अध्ययनले देखाएको छ।
किसान र संरक्षणबीच सहकार्य आवश्यक
खरमुर संरक्षणका लागि केवल राष्ट्रिय निकुञ्जभित्रको संरक्षण पर्याप्त नहुने विज्ञहरूको अध्ययनले देखाएको छ। प्रजननबाहेकको समयमा यसले संरक्षित क्षेत्र बाहिरका कृषि तथा घाँसे क्षेत्रमा समेत आवतजावत गर्ने भएकाले स्थानीय किसान र समुदायलाई संरक्षण अभियानमा जोड्नुपर्ने आवश्यकता छ।
घाँसे मैदानको वैज्ञानिक व्यवस्थापन, अनियन्त्रित आगलागी नियन्त्रण, शिकार रोकथाम, विषादीको प्रयोग घटाउने तथा स्थानीय समुदायमा संरक्षणसम्बन्धी जनचेतना बढाउने कामलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने अध्ययनले सुझाव दिएको छ।
तराईको घाँसे मैदानमा आफ्नो अस्तित्व जोगाउँदै आएको खरमुर अब प्रकृतिको दुर्लभ दृश्य बन्दै गएको छ। यसको संरक्षण भनेको एउटा दुर्लभ चरा बचाउनु मात्र होइन, तराईका प्राकृतिक घाँसे मैदान र त्यसमा निर्भर सम्पूर्ण जैविक प्रणाली जोगाउनु पनि हो।
