वीरगञ्ज–आयातनिर्यात कारोबारको आकारको आधारमा देशको मुख्य नाका । नेपाल–भारत सिमानाको मितेरी पुल छिचोल्ना साथ दानछिचोल्दै सशस्त्र प्रहरीको पहरा भेटिन्छ । अलि वर रहेको शंकराचार्य द्वार पार गरेपछि नेपाल प्रहरीको तैनाथी छ । प्रहरीको चोकजाँच लगत्तै सडकलाई दायाँ पारेर पुगिन्छ वीरगञ्ज भन्सारको परिसरमा । त्यहाँबाट निस्केर मुख्य मूल सडकमा पुगेसँगै पुनः सशस्त्र प्रहरीको कडा चेकजाँच सामना गर्नु पर्दछ ।
करिब ५ सय०० मिटर उत्तरमा तर्फ फेरि नेपाल प्रहरीको सुरक्षा घेरा छ । यसरी धेरै तहमा बाक्लो उपस्थिति र निगरानी बनाउनुको कारण हो – अनधिकृत आयातनिर्यात रोक्नु । सुरक्षाकर्मीको यो बाक्लो निगरानी सीमानाकाबाट हुने अनधिकृत अयातनिर्यात रोक्नमै केन्द्रित छ ।
त्यही सुरक्षा सञ्जालभित्रै सक्रिय छिन्, बारा इटियाहीकी ४० वर्षीया सरितादेवी (नाम परिवर्तन) । उनका लागि का लागि भने अवैध आयात नियन्त्रणका लागि खटाइएका यी सुरक्षाकर्मी को उपस्थिति र निगरानी उनको दैनिकीका अवरोध हुन् । यस्तोयो बाधा, जो उनको बिहान र बेलुकाको छाक टार्ने समस्यासित प्रत्यक्षरुपमा जोडिएको छ । किनकि,
भारतको सीमावर्ती शहर रक्सौलबाट अनधिकृत तरिकाले मालसामान नेपाल भित्र्याएरै उनको दैनिक गुजरा चलिरहेको छ ।
सरितालाई सीमा र चलाइरहेकी सरितालाई भन्सार क्षेत्रमा खटिएका सुरक्षाकर्मीले रोक्छन् । उनीहरूले चेकजाँच मात्र गर्दैनन्, त्यसरी ल्याइएको सामान खोसेर भन्सारमा बुझाइदिन्छन् । भारतको रक्सौलबाट सीमावर्ती वीरगञ्जका पसलमा दिनमा ४ देखि ५ पटक सामान पु¥याएवापत उनले १ हजारदेखि १ हजार ५ सय रुपैयाँसम्म कमाउँछिन् । यो रकमबाटयसबाट उनको रासन र नुनतेलको जोहोमात्र चलेको छ ।
नेपालको अन्तरराष्ट्रिय व्यापारको मुख्य नाका हो वीरगञ्ज । नेपालले गर्ने आयातनिर्यातको एक तिहाईभन्दा बढी कारोबार यही नाकाबाट हुन्छ । भन्सार विभागका अनुसार गत आर्थिक वर्ष २०८१÷८२ मा नेपालको कुल आयातको ३४.६ प्रतिशत र कुल निर्यातको करीब ३७ प्रतिशत यही बाटोबाट भएको थियो ।
वीरगञ्ज–रक्सौल सीमाक्षेत्रमा सरिताजस्ता महिलाहरु तीन हजार हाराहारी रहेको अनुमान छ । तर सीमाक्षेत्रमा कति महिला यस्तो अनधिकृत ओसारतिहाईभन्दा बढी कारोबार यही नाकाबाट हुन्छ । भन्सार विभागका अनुसार गत आर्थिक वर्ष २०८१÷८२ मा यस्तो ओसारपसारमा संलग्न ((भरिया)हरूया)हरुको छन् भन्ने यकिन संख्या कसैसँग छैन । भन्सार विभागका अनुसार यस्तो तथ्यांक पाउन सकिँदैन । तथ्य भेटिँदैन । राज्यका निकायसँग पनि यसको आधिकारिक तथ्यांक छैन । सीमामै खटिएका प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी पनि यसबारे अनभिज्ञ छन् । तर, वीरगञ्ज–रक्सौल सीमाक्षेत्रमा करिब ३००० भरिया रहेको अनुमान नियन्त्रणका लागि सीमानामा खटिएका निकायका अधिकारीहरूको छ । जसमध्ये सरिताजस्ता महिलाहरू ५०० जति रहेको अनुमान उनीहरूको छ ।
वीरगञ्ज आसपासका सीमावर्ती नाकामा करिब तीन हजारको संख्यामा यस्ता ‘क्यारिअर’ (भरिया) सक्रिय रहेको अनुमान नियन्त्रणका निकायका अधिकारीहरूको छ । वीरगञ्ज–रक्सौल नाकाबाट साडी, कुर्ता सुरुवालजस्ता कपडा, किराना सामान, खाद्यान्न, विद्युतीय सामग्री, हार्डवेयरलगायतका सामान बोकेर दैनिक सीमा वारपार गर्ने सरिताजस्ता ५ सय०० भन्दा बढिी महिला भरियाहरू भने सधैं डर, त्रास र असुरक्षामा काम गर्छन् । भन्सार क्षेत्रमै सुरक्षाकर्मीले मालसामान खोसिदिएपछि उनको मिहिनेत तउनीहरुरूको प्रयास त विफल हुन्छ नै, खेर जान्छ नै महिला भएकै कारण पुरुष भरियाको तुलनामा थप असुरक्षा र कतिपय अवस्थामा दुव्र्यवहार सहनु पर्दछ ।
वीरगञ्ज–रक्सौलजस्ता सीमावर्ती नाकामा दैनिक रुपमा मालसामान वारपार गर्ने महिलाहरूको श्रम शोषण हुनेमात्र होइन, दुव्र्यवहारको जोखिम पनि भोगिरहेका छन् । भरिया महिलाहरूका अनुसार सामान खोस्नेक्रममा सुरक्षाकर्मीबाट कडा बोली, अपमानजनक शब्द , अनावश्यक रोकतोक र डर देखाउने व्यवहार बारम्बार दोहोरिन्छन् । ३२ वर्षीया दुर्गामाया (नाम परिवर्तन) भन्छिन्, ‘हामी मालसामान ओसार्ने भरिया हौं, मुख्य कारोबारी त अरू नै छन् । तर, बाटोमा खटिएका नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरीको दुव्र्यवहार हामीले खेप्नु पर्दछ अपराधीजस्तो व्यवहार गर्छन् । कहिलेकाहीँ गालीगलौज हुँदै दुव्र्यवहारसम्म पुग्छन् ।’ यद्यपि सामानको अवैद्य ओसारपसार आर्थिक अपराध नै हो भन्ने ज्ञान उनलाई छैन ।
सीमावर्ती रक्सौलबाट मालसामान लिएर पैदल र टेम्पोमा आउनेक्रममा सुरक्षाकर्मीले रोकेर सामान चेकजाँच गर्छन् । यस्तोमा पुरुष सुरक्षाकर्मीबाट असहज प्रश्न, लामो समय रोकेर राख्ने र एक्लै बोलाइने व्यवहारले डर लाग्ने उनले बताइन् । ‘सामान जफत गरिदिन्छु भनेर डर देखाउँछन् । तस्करीको सामान हो । हामीसँग कागज हुँदैन, त्यसैले बोल्न सक्दैनौं, । सबै सुरक्षाकर्मीले दुव्र्यवहार गर्दैनन् । तर, केही घटनाले नै हामीलाई डर त्रास बढेको छ ।’ दुर्गा भन्छिन् ।
‘हामी भरियामात्र हौं, तस्कर होइनौं । सानोतिनो घरायाशी सामान पु¥याएर गुजरा चलाउने हो । तर, हामीलाई नै ठूलो कारोवारीजस्तो व्यवहार गरिन्छ,’ सरितासँगै मालसामान ओसारेर गुजरा चलाउने वीरगञ्ज छपकैयाकी साबरा खातुन (नाम परिवर्तन)को गुनासो छ ।
जोखिम र अपमानको पेशा
सीमावर्ती क्षेत्रमा हुने यस्तो ओसारपसार विपन्न परिवारका लागि दैनिक गुजराको उपाय भए पनि यस्तो काममा संलग्न महिला श्रमिक निकै जोखिममा परेको महिला संजाल बाराकी अध्यक्ष बविता जयसवाल बताउँछिन् । ‘भीड, भारीको बोझ, चोट, दुर्घटना र दुव्र्यवहारले महिलालाई शारीरिक र मानसिक रुपमा कमजोर बनाइरहेको छ । सामाजिक जोखिम, अपमानजनक व्यवहार, डर र असुरक्षा अनुभवले महिलालाई बारम्बार पीडित भएका छन्,’ जयसवालले भनिन् ।
तर, सीमावर्ती नाकामा चेकजाँचका क्रममा लैंगिक संवेदनशीलतालाई ध्यानमा राखिएको र कुनै प्रकारको दुव्र्यवहार नगरिएको नभएको दाबी गर्छन् सीमामा तस्करी नियन्त्रणका लागि खटिएको सशस्त्र प्रहरीका नायव उपरिक्षक (डीएसपी) विकास अधिकारी । ‘यस्ता महिला प्रायः राज्यले अवैध भनेर नियन्त्रण गरिहेको कारोवारमा संलग्न भएकाले चेकजाँच र निगरानीमा रहे पनि अपमानजनक व्यवहार गर्न नपाइने निर्देशन छ,’ अधिकारीले भने ।
सीमावर्ती क्षेत्रमा मालसामान जाँज गर्दा महिला सुरक्षाकर्मी परिचालन गर्ने, अमर्यादित भाषा प्रयोग नगर्ने र मानवअधिकारको सम्मान गर्ने नीति रहेको उनलेअधिकारीले बताए, ‘व्यवहारगत कमजोरी देखिए उजुरीको आधारमा छानबिन गर्ने प्रक्रिया छ । तर, महिलाहरू उजुरी गर्न डराउने प्रवृत्ति पनि चुनौती हो ।’
सीमा क्षेत्रका भरियाहरुरूले साहु तथा कारोबवारीकहाँ सामानबराबरको पैसा धरौटी (गल्ला) राखेका हुन्छन् । सुरक्षाकर्मीले खोसिदिएको सामानको पैसा साहु कारोबावारीले भरियाकोत्यही ‘गल्ला’ (धरौटी) रकमबाट काट्छन् । ‘एक पटक सामान समातिँदा करिब आधा महिनाको कमाइ जान्छ । सामान हाम्रो होइन, बोकेर पु¥याइदिने मात्र हो । पसलको साहुकहाँ सामानबराबरको पैसा धरौटी राखेर काम गरेका हुन्छौं,’ सरिताले भनिन् ।
्वीरगञ्जको माईस्थानमा विद्युतीय सामानको पसल सञ्चालन गर्दै आएका दिपेश रौनियार (नाम र थर परिवर्तन) ओसारपसारको क्रममा सुरक्षाकर्मीले मालसामान खोसिदिने भएकाले यस्तो नोक्सानीको जोखिमका कारण धरौटी राख्नु परेको बताउँछन् । ‘सामान ओसार्नेभरियाले मूल्यको १० देखि १५ प्रतिशतसम्म रकम लिएर सामान सीमापार गराइदिन्छन् । खर्च लिन्छन् । उनीहरूले यही रकमबाट यसमा ‘बाटोको खर्च’ (सुरक्षाकर्मीलाई दिनु पर्ने घुस पनि समावेश हुने रौनियार बताउँछन् । दिने रकम) पनि मिलाउनु पर्दछ,’ रौनियारले भने, ‘कुनै कारणले सामान जफत भए त्यो आर्थिक क्षति व्यापारीले ब्यहोर्दैनन् । हामी व्यहोर्न सक्दैनौं ।’ ती व्यवसायीका अनुुसार मालसामानको मूल्यअनुसार २५– हजार देखि देखि ५० हजार रुपैयाँसम्म धरौटी राखिन्छ ।
यस्ता महिलाहरूलाई को श्रमको सुरक्षा, न्यूनतम ज्याला, सामाजिक सुरक्षा, मातृत्व तथा स्वास्थ्य सरोकार अत्यन्तै संवेदनशील छन् । तर, यी अधिकार त परको कुरा ओसारपसारका क्रममा तस्कर भन्दै उनीहरूमाथि लछारपछार र कुटपिटका घटनासमेत भएको पाइन्छ । ‘सीमावर्ती क्षेत्रमा सामान ओसार्नेक्रममा महिलामाथि सुरक्षाकर्मीबाट हुने दुव्र्यवहार सामान्यजस्तै लाग्न थालेको छ । यो ु असामान्य कुरा होइन,मानोविज्ञान हो,’ अधिकारकर्मी निभा सिंह भन्छिन् । श्रमसम्बन्धी मौजुदा कानूनले अनधिकृत काममा संलग्न यी कामदारलाई चिन्दैन । श्रम कार्यालय वीरगञ्जका प्रमुख बलराम कुशवाह श्रम ऐन–२०७४ ले औपचारिक क्षेत्रका कामदारलाई मात्र पहिचान गरेको बताउँछन् ।
माध्यमको रुपमा महिला भरिया
सीमावर्ती नेपाली बजार र भारतीय बजारमा बस्तुभएको मूल्यअन्तर नै अवैध सामान ओसारपसारको मुख्य कारण हो । सरकारले भन्सार बिन्दुमा लिने उच्च दरको राजस्वका कारण आयातित सामान महँगो हुने हुँदा भएपछि भारतबाट अवैध रुपमा भित्रिने गरेको छ । नेपाल–भारत खुला सिमानाले अवैद्यध आयात (तस्करी)लाई झनै जटिल बनाएको छ । को दुरुपोग गर्दै अनकिधृत आयात हुँदै आएको छ । यस्तो आयात कति हुन्छ भन्ने यकिन तथ्यांक सरकारसँग छैन । नेपाल राष्ट्र बैंकले केही वर्षअघि गरेको अध्ययनलाई आधार मान्दा भारतसँग हुने कुल औपचारिक कारोबारको करिब ३५ प्रतिशत कारोबार अनौपचारिक माध्यमबाट हुन्छ ।
डीएसपी अधिकारी भने पछिल्लो समयमा वीरगञ्ज र आसपासका क्षेत्रमा ओसारपसार संलग्न कारोबारी घटेको दाबी गर्छन् । अधिकारीकाउनका अनुसार अवैध कारोबारमा संलग्नमध्ये अधिकांशले वीरगञ्ज बजारका पसलमा सामान पु¥याउने गरेका छन् । र केहीले ठूला कारोवारीका गोदामसम्म सामान पु¥याउने गरेका छन् । लैजान्छन् । कतिले आफ्नै पसलको लागि पनि सामान बोक्छन् । आफ्नै व्यापारका लागि लैजानेमा वीरगञ्जबाहिर जीतपुर, सिमरा र हेटौंडासम्मका महिला रहेको उनको दाबी भनाइ छ ।
सीमावर्ती क्षेत्रमा अनधिकृत आयातमा प्रयोग भएकासंलग्न महिला माध्यमको रुपमा उपयोग भएको बुझाइ वीरगञ्ज भन्सारका प्रमुख भन्सार प्रशासक कृष्णप्रसाद मैनालीको छ । ‘उनीहरू बचत गर्नको लागि नभई दैनिकी चलाउनमा सीमित छन् । महिलाहरू चोरी, तस्करीमा संलग्न हुनु देशको गरिबी, आर्थिक, सामाजिक अवस्था, बेरोजगारीसँग जोडिएको सवाल हो । ससाना पोकामा थोरै परिमाणमा सामान ल्याउने महिलाहरू धेरै छन् । सामान्य घरायसी व्यवहारमा प्रयोग गरिने सामानको ओसारपसार धेरै गरेको पाइएको छ, तर यो अवैध काम हो,’ प्रमुख भन्सार प्रशासक मैनालीले भने ।
वीरगञ्ज भन्सारका प्रमुख प्रशासक मैनाली गरिबी, असमानता, विभेद, बेरोजगारीको स्थितिले सीमावर्ती क्षेत्रमा महिला अवैध ओसारपसारमा लागेको बताउँछन् । ‘यो अवैध व्यापार नियन्त्रण गर्नु पर्छ । चोरी तस्करीमा महिला र बालबालिकाको प्रयोग गम्भीर चिन्ताको विषय हो । यसलाई वैकल्पिक आयको अवसरमा जोडेर अवैध आयातनिर्यातमा लाग्ने प्रवृत्तिलाई निरुत्साहित गरिनु पर्ने मैनाली बताउँछन् ।’
चर्चामै सीसिमित सीप विकास
यस्ता भरियालाई वैकल्पिक आयको अवसर दिएर सुरक्षित र सम्मानित बनाउने बारेमा यदाकदा बहस चर्चा चले पनि त्यसबारेमा कुनै नीति बन्न सकेको छैन । सुनिए पनि नीतिगत सम्बोधन हुन सकेको छैन । आम्दानीको अन्य अवसर पाए सीमाक्षेत्रमा भरियाको जोखिमपूर्ण काम छोड्ने दुर्गामाया बताउँछिन् । ‘दिनचर्या चलाउनुपर्ने बाध्यता छ । आम्दानीको अरू उपाय पाए यो काम छोड्ने थियौं । सरकारले हामीलाई काम दिने कुरा सुनेका हौं । तर, कहिले पाउने हो थाहा भएन,’ उनले अनविज्ञता प्रकट गरिन् ।
स्थानीय, प्रदेश र संघीय सरकारले यसमा खासै काम गरेका छैनन् । स्थानीय सरकारलाई यो सरोकारमा बढी जिम्मेवार बनाइनुपर्ने महिला अधिकारकर्मी कोपिला चौलागाईको तर्क छ । ‘सीमावर्ती क्षेत्रमा हुने अनौपचारिक आयातनिर्यातमा संलग्न श्रमिक महिलालाई वैकल्पिक आयको अवसर दिएर अवैध कारोबारको जोखिमपूर्ण श्रमबाट बाहिर ल्याउनु पर्दछ,’ महिला अधिकारकर्मी कोपिला चौलागाई भन्छिन् ।
मधेशका आठै जिल्लाको सिमाना भारतसित जोडिको छ । मधेश सरकार र यहाँका स्थानीय सरकारका नीति र योजनामा यो विषय देखिएको छैन । मधेशको एकमात्र महानगर वीरगञ्जले स्थानीय महिलाहरूका लागि सीपमूलक तालीम र आय आर्जनका कार्यक्रम लागू गरे पनि सीमावर्ती क्षेत्रमा अनौपचारिक आयातनिर्यातमा संलग्नलाई वैकल्पिक आयमा सहभागी गराउने योजना भने बनाएको छैन ।
वीरगञ्ज महानगरको महिला बालबालिका तथा समाजकल्याण शाखा प्रमुख रञ्जना पंडितका अनुसार भन्छिन्, ‘महिलाको आर्थिक उत्थान र आत्मनिर्भरताका लागि सिलाइकटाइ, हस्तकलाका सामग्री बनाउने, खाद्यान्न उत्पादनजस्ता कार्यक्रम सञ्चालनमा छन् । ‘सीमाक्षेत्रमा अनधिकृत ओसारपसारमा काम गर्ने महिलालाई केन्द्रित गरेर वैकल्पिक आय दिने खालका योजना भने अहिलेसम्म राखिएका छैनन्,’ पंडितले भनिन् ।
सीमा सुरक्षा र सीमाक्षेत्रबाट हुने अवैध कारोबार नियन्त्रणमा खटिएको सशस्त्र प्रहरीले सीमाक्षेत्रका बासिन्दालाई लक्षित गरी समुदायसँग सशस्त्र प्रहरी कार्यक्रम लागू गरेको छ । सीमाक्षेत्रका बासिन्दालाई आय आर्जनका वैकल्पिक उपायमा सहभागी गराई अनधिकृत गतिबिधि नियन्त्रण गर्ने र समुदाय–प्रहरी सम्बन्ध सुधार गर्न कार्यक्रम सञ्चालन गरेको छ । र्ने उद्देश्यले यस्तो कार्यक्रम ल्याइएको सशस्त्र प्रहरी १३ नम्बर गणका सशस्त्र प्रहरी उपरिक्षक मोहनबहादुर क्षेत्रीले बताए ।
‘सीमाक्षेत्रका बासिन्दालाई कपाल काट्ने, इलेक्ट्रिसियनलगायतका तालिममार्फत सीप सिकाएर आम्दानीका उपायमा आवद्ध गराउने काम भएका छन् । सीप र चेतनामूलक कार्यक्रमले सीमावर्ती क्षेत्रबाट हुने अवैध अयातनिर्यात र अवाञ्छित गतिबिधि नियन्त्रणमा पनि यसले सघाउने अपेक्षा हामीले लिएका छौं,’ र्ने उद्देश्यले यस्तो कार्यक्रम ल्याइएको सशस्त्र प्रहरी १३ नम्बर गण पर्साका सशस्त्र प्रहरी उपरिक्षक मोहनबहादुर क्षेत्रीले बताएभने ।
सँगै नागरिक–सुरक्षाकर्मी सहकार्य बलियो हुने अपेक्षा यो कार्यक्रमले राखेको छ,’ उनले भने ।
प्रकाशित मिति: सोमबार, चैत ३०, २०८२ १६:०८
-1775993053.jpeg)
