जितिया पर्व नजिकिँदै गर्दा मिथिलाका गाउँघरमा विशेष खानपानको तयारी सुरु भएको छ। जितियाको अघिल्लो दिन माछ र मडुवाको रोटी खाने परम्परा मिथिलाको लोकजीवनमा लामो समयदेखि चलिआएको सांस्कृतिक अभ्यास हो।
जितियाको अघिल्लो दिन परिवारका सदस्यका लागि माछको झोल र मडुवाको रोटी तयार गरिन्छ। त्यसपछि व्रतालु महिलाहरूले भोलिपल्ट निर्जल व्रत बस्ने गर्छन्। त्यसैले अघिल्लो दिनको खानालाई व्रतअघि गरिने विशेष भोजनका रूपमा पनि लिइन्छ।
माछ–मडुवाको यो परम्परा धार्मिक विधिभन्दा पनि मिथिलाको सामाजिक, कृषि र खानपान संस्कृतिसँग गहिरोसँग जोडिएको देखिन्छ। भूगोल, समुदाय र परिवारअनुसार जितियाका विधि तथा खानपानमा फरक भए पनि मिथिलाका धेरै क्षेत्रमा माछ–मडुवाले विशेष सांस्कृतिक स्थान बनाएको छ।
गरिबको खानादेखि पर्वको परिकारसम्म
मिथिलाको ग्रामीण जीवनमा मडुवा अर्थात् कोदो सहजै उत्पादन हुने अन्नमध्ये एक थियो। विगतमा गहुँ र चामल तुलनात्मक रूपमा सम्पन्न परिवारको खानासँग जोडिँदा मडुवा विपन्न तथा ग्रामीण परिवारको नियमित खाद्यान्नका रूपमा प्रयोग हुने गरेको पाइन्छ।
त्यस्तै, गाउँका पोखरी, नदी तथा खोल्साहरूमा पाइने ट्याङ्ग्रा, पोठी, गरै र झिँगेजस्ता स्थानीय माछा सामान्य परिवारको पहुँचमा थिए। ठूला जातका राँहु तथा भाकुरजस्ता माछा भने तुलनात्मक रूपमा महँगा र विशेष अवसरमा प्रयोग हुने गर्थे।
जितिया आउँदा स्थानीय रूपमा उपलब्ध माछा र मडुवाबाट परिकार तयार गर्ने चलनले पर्वलाई स्थानीय उत्पादन र ग्रामीण अर्थतन्त्रसँग समेत जोडेको छ।
माछा–मडुवामा जोडिएको लोकसंस्कृति
जितिया जीवित्पुत्रिका व्रतका रूपमा सन्तानको दीर्घायु, स्वास्थ्य र सुख–समृद्धिको कामनासँग जोडिएको पर्व हो। धार्मिक आख्यानमा राजा जितवाहनको त्याग र बलिदानको कथा यस पर्वसँग जोडिएको छ। चिल र स्यालको कथासमेत जितियाको लोकपरम्परामा सुनिँदै आएको छ।
यद्यपि माछ–मडुवा खानु जितियाको अनिवार्य शास्त्रीय विधान हो भन्ने स्पष्ट आधार छैन। बरु यो मिथिलाको स्थानीय जीवनशैलीमा समयक्रमसँगै विकसित भएको लोकपरम्पराका रूपमा बुझिन्छ। त्यसैले सबै समुदाय र परिवारमा जितियाको अघिल्लो दिन माछ–मडुवा खाने चलन समान रूपमा लागू हुन्छ भन्ने छैन।
पानी र माटोसँग जोडिएको परिकार
मिथिलाको जीवन नदी, पोखरी र जलाशयसँग लामो समयदेखि जोडिएको छ। स्थानीय माछा त्यही जलस्रोतमा आधारित जीवनपद्धतिको एउटा हिस्सा हो। मडुवा भने स्थानीय कृषि र माटोसँग जोडिएको अन्न हो।
यस अर्थमा माछ–मडुवाको थाललाई मिथिलाको प्राकृतिक परिवेशको प्रतिनिधित्व गर्ने खानाका रूपमा पनि हेर्न सकिन्छ। एउटा परिकारले जलाशय र अर्कोले कृषि जीवनलाई प्रतिनिधित्व गर्छ।
परम्परागत खानामा आधुनिक पोषणको अर्थ
मडुवालाई पछिल्लो समय पोषणका दृष्टिले पनि महत्त्वपूर्ण अन्नका रूपमा चर्चा गर्न थालिएको छ। कोदोमा फाइबर, खनिज, भिटामिन र प्रोटिन पाइन्छ। फिङ्गर मिलेट अर्थात् कोदो क्याल्सियम र फलामको स्रोतसमेत हो।
माछ उच्च गुणस्तरको प्रोटिन तथा ओमेगा–३ लगायतका पोषक तत्त्वको स्रोत हो। यही कारणले माछ र मडुवाको संयोजनलाई पोषणको दृष्टिले पनि अर्थपूर्ण मान्न सकिन्छ।
तर आजको पोषण विज्ञानका आधारमा विगतमा नै यो परम्परा वैज्ञानिक हिसाबले तय गरिएको थियो भन्ने निष्कर्ष निकाल्न भने सकिँदैन। परम्परा कसरी सुरु भयो भन्नेबारे स्पष्ट ऐतिहासिक प्रमाण नभएकाले यसलाई स्थानीय अनुभव, उपलब्ध खाद्यस्रोत र सांस्कृतिक अभ्यासको परिणामका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ।
अघिल्लो दिनको खानादेखि मातृत्वको प्रतीकसम्म
जितियाको अघिल्लो दिन माछ–मडुवा पकाउने र परिवारलाई खुवाउने जिम्मेवारी धेरैजसो व्रतालु महिलाकै काँधमा हुन्छ। भोलिपल्ट आफूले पानीसमेत नखाई व्रत बस्नुपर्ने भए पनि अघिल्लो दिन परिवारका लागि खाना तयार गर्ने परम्पराले जितियासँग जोडिएको मातृत्वको भावनालाई झल्काउँछ।
त्यसैले माछ–मडुवालाई केवल एउटा परिकारका रूपमा हेर्दा जितियाको सांस्कृतिक पक्ष अधुरो हुन्छ। यसमा धार्मिक आस्था, स्थानीय कृषि, जलस्रोत, पारिवारिक सम्बन्ध, मातृत्व र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको लोकज्ञान एकै ठाउँमा जोडिएका छन्।
जितियाको माछ–मडुवा यस अर्थमा एउटा खानाको कथा मात्रै होइन, मिथिलाको माटो, पानी, परिवार र परम्परालाई एउटै थालमा जोड्ने सांस्कृतिक पहिचान पनि हो।
